Moŋğolun Niuča Tobčaan icon

Moŋğolun Niuča Tobčaan



НазваниеMoŋğolun Niuča Tobčaan
страница1/8
Дата конвертации10.09.2012
Размер0.85 Mb.
ТипДокументы
  1   2   3   4   5   6   7   8
1. /TNRsecret.rtfMoŋğolun Niuča Tobčaan

Moŋğolun Niuča Tobčaan

I

§1. Čiŋķis-qağan-no huĵaur Deere Teŋķeri-eče ĵayaatu toreksen Borte-Čino aĵuu. ķerķai ino Qoai-Maral aĵiai. Teŋķis ķetulĵu ireba. Onan-muren-no teriune Burqan-qaldun-na nuntuqlaĵu, toreksen Bata-Čiqan aĵuu.

§ 2. Bata-Čiqan-no koun Tamača. Tamača-in koun Qoričar-Merķan. Qoričar-Merķan-no koun Auĵan-Boroul. Auĵan-Boroulun koun Sali-Qačau. Sali-Qačau-in koun Yeke-Nidun. Yeke-Nidun-no koun Sin-Soči. Sin-Soči-in koun Qarču.

§ 3. Qarču-in koun Borĵiğidai-Merķan, Moŋğolĵin-ğoa ķerķaitu aĵuu. Borĵiğidai-Merķan-no koun, Toroğolĵin-Bayan, Boroqčin-ğoa ķerķaitu, Boroldai-Suyalbi ĵalautu, Dair Boro qoyar küluut aqtas tu bulee. Toroğolĵin-no koun Duwa-Soqor, Dobun-Merķan qoyar bulee.

§ 4. Duwa-Soqor maŋlai dunda ğağča nidutu, ğurban neurit ğaĵar-a qaraqu bulee.

§ 5. Nikan udur Duwa-Soqor Dobun-Merķaŋ deu-lue-been Burqan-qaldun deere ğarba. Duwa-Soqor Burqan-qaldun deereče qaraĵu, Tuŋķelik-ğoroqan huruu niķan bölek irķan nouĵu oroĵu aisuqui qaraĵu uĵeĵu,

§ 6. uķulerun: “Tede nouĵu aisuqun irķen-no dotora, niķan qarautai terge-no olĵiķe-de, nikan okin sain biyu! ķuun-ne ese okdeksen boesu, Dobun-Merķan deu-deen čimada ğuyuya!” keeĵu, Dobun-Merkan deu-yüen uĵere ilebe.

§7. Dobun-Merķan tede irķen-dur ķuruesu, unen-ķu ğoa sain, aldar nere yeke tai, Alan-ğoa neretai, ķuun-ne ber okdeai-uduui okin aĵuu.

§ 8. Tede bölek irķen ber, Kol-Barğuĵin toķum-un Eĵen Barqudai-Merķan-no okin, Barğuĵin-ğoa neretai okin ni, Qori-Tumad-un noyan Qorilartai-Merķan-ne okdeksen aĵuu. Qori-Tumadun ğaĵara Ariq-usun-na Qori-lartai-Merķan-no Barğuĵin-ğoača toreksen, Alan-ğoa neretai okin tere.

§ 9. Qorilartai-Merķan Qori-Tumadun ğaĵar-turiyan buluğan keremun koree-tai ğaĵar-iyan qorilalduĵu maoulalduĵu, Qorilar oboqtu bolĵu, Burqan-qaldun-no ķoreesun ķoruuli saitu, ğaĵar sain, keen, Burqan-qaldun-no Eĵet Burqan bosqaqsan Šinči-bayan-uriyaŋqai-tur nouĵu aisun aĵuu. Qori-Tumadun Qorilartai-Merķan-no okin, Ariq-usun-na toreksen, Alan-ğoa-i tende ğuyuĵu, Dobun-Merķan-no abuqsan yosun teyimu,

§ 10. Alan-ğoa Dobun-Merķan-tur ireĵu, qoyar koun toreulbi. Buķunotai, Belķunotai nereten bulee.

§11. Duwa-Soqor aqa ino dorben koutu bulee.Tedui atala, Duwa-Soqor aqa ino uķai boluba. Duwa-Suqor uķai boluqsano qoina, dorben kuut ino, Dobun-Merķan abuğa-yüan uruqa ulu bolğan doromĵilaĵu, qağačaĵu ķeĵu nouuba. Dorben oboqtan bolĵu, Dorben irgen tede bolba.

§ 12. Teuno qoina niķan udur Dobun-Merķan Toğočaq-undur deere ķoreelere ğarba. Hoai dotora Uriyaŋqadai ķuun ĵao buğu alaĵu, qabirğar ino abit ino širaĵu bukuy-i ĵoluğaĵu;

§ 13.
Dobun-Merķan uķulerun: "Nokor, širolğa da!" keeĵu, "Oksu!” keeĵu, aušiqitu ĵildu arasun ino abču, ĵao buğu-in miqa ķubčini Dobun-Merķan-ne okba.

§ 14. Dobim-Merķan tere ĵao buğu-i ačiĵu, aisuqa ĵaura, niķan yadau ķuun, koun-been kotolĵu yabuqu-i ĵolğaĵu;

§ 15. Dobun-Merķan: "Yaun ķuun či?” keen asağuasu, tere ķuun uķulerun: “Bi Maaliq-Bayaudai, yadaĵu yabulai! Tere ķoreesuno miqanača nada ok, bi ene koun-been čimada oksu!” keeĵuu.

§16. Dobun-Merķan tere uķe-tur ĵao buğu-in orele ğuya ino ququlĵu okču, tere koun-ni ino ačiraĵu, ķer dotora ĵaruĵu aqu bulee.

§ 17. Tein atara, Dobun-Merķan uķai bolba. Dobun-Merķan-i uķai boluqsano qoina, Alan-ğoa, ere uķaiui boet, ğurban kout toreulbi. Buğu-Qadaği, Buqatu-Salĵi, Bodončar-muŋqaq nere ten bulee.

§18. Urida Dobun-Merķan-eče toreksen Belķunotai, Buķunotai qoyar kout ino eke-yüen Alan-ğoa-in ečine uķuleldurun: “Ene eke bidano, aqa-deu uye-qaya ķuun uķai, ere uķaiui boetele, ede ğurban kout toreulbi. ķer dotora ğaqča Maaliq-Bayaudai ķuun biyu. Ede ğurban kout teunoai bi ĵe!” keen, eke-yüen ečine keleldukui-i eke ano Alan-ğoa uqaĵu;

§19. qabur niķan udur, koŋšilemel qonin činaĵu, Belkunotai, Buķunotai, Buğu-Qataki, Buqatu-Salĵi, Bodončar-muŋqaq, ede tabun koudiyen ĵerķelen saulĵu, niĵiel musut ququlutqun, keeĵu okba. Niĵieli yau baiunqun? quğučiĵu (??) oorba. Basa tabun musut, qantu čuqlaĵu: ququlutqun! keeĵu okba. Tabuula tabun čuqtai musut ķuuleldun bariĵu bituulĵu, ququlun yadaba.

§ 20. Tende Alan-ğoa eke ino uķuleba: “Ta, Belķunotai, Buķunotai, qoyar kout mino, nama-i —Ede ğurban koud-i toreulbi; keno yauno kout biyu?—keen sereldun keleldumui. Serekui ber tano ĵob!

§21. "Sünit buri čaoķen šira ķuun ķerun eruķe dotoğa-in ķeķeer oroĵu, keeli mino wiliĵu, ķeķeen ino keeli-tur mino šiŋķeķu bulee. ğarurun, naran sarain kiriyer, šira noqai metu šičabalĵaĵu ğarqu bulee. Deleme yekin uķulet ta? Teou-ber uqaasu, temdek ino Teŋķiri-in kout biyu ĵe. Qara teriutu ķuun-tur qanitqan yekin uķulet ta? Qamuğ-un qat boluasu, qaračus tende uqat ĵe!” keeba.

§22. Basa Alan-ğoa kout-teen süyuer uķe uķulerun: “Ta, tabun kout mino, ğaqča keeli-eče toreba. Ta, tuğarun musut metu ğaqča ğaqča boluasu, tere niĵiel sumut (musut) metu, kene-ber qilbara ququldaqun ta. Tere čuqtai musut mete qantu, niķan eye ten boluasu, kene-ber qilbara yekin bolqun ta?” keebi. Atara Alan-ğoa, eke ano, uķai bolbi.

§ 23. Eke-yüen Alan-ğoa uķai boluqsan-no qoina aqa-nar deu-ner tabuula adusun idee-ben qubiyaldurun, Belķunotai, Buķunotai, Buqa-Qadaği, Buqatu-Salĵi dorbeule abulčaba. Bodončar-a-muŋqaq, budawu biyu, keen, uruq-a ulu toan, qubi ese okba.

§§ 24. Bodončar, uruq-a ese toaqdaĵu: "Ende atara yaun? keeĵu, ğol daaritu, ğodoli seultu oroq-šiŋğula-i unoĵu: Ukuesu ino ukusuķai. Aasu ino asuqai! Keeĵu, Onan muren huruu yorčiĵu talbiba. Yorčiĵu, Balĵun-aral ķurču, tende ebesun embule ķer kiĵu, tende aba sauba.

§ 25. Teyin aqui-duriyen boroqčin qarčiğai qarqiru bariĵu iden bukui-i uĵeĵu, ğol daaritu ğodoli seultu oroq-šiŋqula-in qilğasun-bar hurağalaĵu bariĵu asaraba.

§26. Idekui ideen uķai arun, čina-in ķun-dur qorğaqsan ķoreesun mariyaĵu qarbuĵu alaĵu idelduet, čina-in ideksen-ni teŋķulduĵu ideed, oerun qoolai-daan, qarčiğai-baan ber teĵiyeldun tere hon ğarba.

§ 27. Qabur boluba. Naqod irekui čaq-tur, qarčiğai-baan teileulĵu oorba. Naqod ğalaout —


Qoĵiulas tutun qoaŋšiut,

Huŋĵiules tutun quŋšiut

Hünistele talbiba.


§28. Tuiren ķeru-dača, Tuŋķelik-ğoroqan huruu, bölek irķen nouuĵu ireba, Bodončar tede irķen-tur qarčiğai-baan ooruat otču, udur esuk čileĵu, süni ebesun embule ķer-duriyen ireĵu qonaqu bulee.

§ 29. Tede irķen Bodončar-un qarčiğai quyuasu, ese okba. Tede irķen Bodončar-i “Kenoai ba yaunoai be?” keen asaqqu uķai, Bodončar ber tede irgen-i “Yaun irķen?” keen asaulčaqu uķai yabulduba.

§ 30. Buğu-Qadaği, aqa ino, Bodončar-muŋqaq deu-yüen, ene Onan-muren huruu odulaa, keen, erin ireĵu Tuŋķelik-ğoroqan huruu nouĵu ireksel irķen-tur teyimu teyimu ķuun, teyimu morin tu bulee, keen suraasu,

§31. tede irķen uķulerun: "ķuun ber, morin ber čino suraqu-tur adali biyu. Qarčiğai tu biyu. Udur buri man tur ireĵu, esuk čileĵu, odumu. Süni maqa qaa qonoaĵuu. Horene umere-eče kei boluasu, qarčiğai-bar bariyluqsan naqut, ğalaoudun odun hüsun ano burğaliq časun metu butaraĵu keisču iremu. Ende oire biyu ĵe! Edoe ireķu čaq bolba. Qorumut ķuliče!” keeba.

§ 32. Qoram atara Tuŋķeli-ğoroqan oede nikan ķuun aisun biyu. ķurču ireasu, Bodončar mun aĵuu. Buğu-Qataği, aqa ino, uĵeed taniĵu abuat, uduritču Onan-muren oede qataraĵu yorčiĵu talbiba.

§ 33. Bodončar Buğu-Qadaği aqa-yuan,qoinača dağaĵu qataraĵu yabuĵu, uķulerun: “Aqa, aqa! Beye teriķu tu, deel ĵaqa tu sain”, keeba. Aqa ino Buğu-Qadaği tere uķe ino yauna ber ese bolğaba.

§ 34. Basa mun uķe uķuleesu, aqa ino yauna ber ulu bolğan, qariu ino ese dooŋqotba. Bodončar yabuĵu basa mun-ķu uķe uķuleba. Tere uķe-tur aqa ino uķulerun: "Tuğarača mun mun yaun uķe uķulemu či?” keeba.

§ 35. Tendeče Bodončar uķulerun: “Tuğarun Tuŋķelik-ğoroqan-a buqun irken yeke učuķan, maoui sain, teriu šira uķaiun: sačaun bi. Qilbar irķen bi. Bida teden-i qauliya!” keeba.

§36, Tendeče aqa ino uķulerun: “ĵe, teyin boesu, ķerturiyen ķurču, aqa-nar deu-ner eyetulduĵu, tede irķen-i qauluya!” keelduĵu,

§ 37. ķer-turiyen ķuruet, aqa-nar deu-ner kelelduĵu morilaĵu, mun Bodončar-i alğinči haulğaba.

§ 38. Bodončar alğinči haulĵu, dunda keeli tai eme-i bariĵu, “Yauĵin ķuun či?” keen hasaqba. Tere eme uķulerun: “ĵarčiut Adaŋqan-Uriyaŋqaĵin bi!” keeba.

39. Tede irķen-i aqa-nar deu-ner tabuula daouliĵu, aduun, ideen-e, haran tutqara aqui sauqui-a ķurba.

§ 40. Tere dunda keeli tai eme Bodončar-tur ireĵu kou torebi. ĵad irķeno koun bulee, keen, ĵadaradai nere okba. ĵadarano ebuķe tere boluba. Tere ĵadaradai-in koun Tuķuudai neretu bulee. Tuķuudai-in koun Buri-Bulčiru bulee. Buri-Bulčiru-in koun Qara-Qadaan bulee. Qara-Qadaano koun ĵamuqa bulee. ĵadaran oboqtan tede boluba.

§ 41. Tere eme basa Bodončar-ača niķan koun toreulbi. Bariĵu abuqsan eme bulee, keen, tere koun-i Baaridai nereitba. Baarino ebuķe tere boluba.Baaridai-in koun Čiduqul-boko. Čiduqul-boko emes olotu bulee. Koun ino mene metu toreba. Menen-Baarin oboqtan tede boluba.

§ 42. Belķunotai Belķunot oboqtan boluba. Buķunotai Buķunot oboqtan boluba. Buqu-Qataği Qatağin oboqtan boluba. Buqutu-Salĵiut oboqtan boluba. Bodončar Borĵiğin oboqtan boluba.

§ 43. Bodončar-un aburin eme-deče toreksen Barin-Siiratu-Qabiči neretu bulee. Tere Qabiči-Baaturun eke-in inĵe ireksen Bodončar tataĵu bulee. Niķan koun toreba. ĵaouredai neretu bulee. ĵaouredai urida ĵuķeli-tu orun bulee.

44. Bodončar uķai boluqsano qoina tere ĵaouredai-i ķer darua Adaŋga

Uriyaŋqadai ķuun alua, teunoai bi ĵe, keeĵu, ĵuķeli-deče ğarğaĵu, ĵaoureit

oboqtu boluğaĵu, ĵaoured-un ebuķe tere boluba.

§ 45. Qabiči-Baatur-un koun Menen-Tudun bulee. Menen-Tudun-no koun Qači-Küluk, Qačin, Qačiu, Qačula, Qačiun, Qalandai, Način-Baatur, doloan bulee.

46. Qači-Küluk-un koun Qaidu Namolun eke-deče toreksen bulee. Qačin-no koun Noyağidai neretei bulee. Noyanšiq aburitu tuta "Noyaqin oboqtan boluba. Qačiu-in koun Barulatai neretu bulee. Yeke beyetu, ideen-e baruq bulee. Barulas oboqtan boluba. Qačula-in koun ideen-e baruq tula Yeke-Barula, Učuban-Barula nereitču, Barulas oboqtan bolğaĵu, Erdentu-Barula, Todoen-Barula teriuten Barulas tede boluba.— Qarandain kout budaan qutqulaqu eki teriu uķeun tula Budaat oboq tan tede boluba. — Qačiun-no koun Adarqidai neretu bulee. Aqa deu ĵaura adaruqči tula Adarğin oboqtan bolba.—Način-Baatur-un kout Uruudai, Maŋqutai nereten bulee. Uruut, Maŋqut oboqtan tede boluba.—Način-Baatur-un aburin eme-deče toreksen Šiĵuudai, Doqoladai nereten bulee.

47. Qaidu-in koun Baišiŋqor-Doqsin, Čaraqai-Liŋqu, Čaoĵin-Orteķai, ğurban bulee. Baišiŋqor-Doqsin-o koun Tunbinai-Sečen. Čaraqai-Liŋqu-in koun Seŋķun-Bilge, Anbaqai tan Taičiu oboq tan boluba. Čaraqai-Liŋquin beriķen eme-deče toreksen Besutai neretu bulee. Besut obuq tan tede boluba. Čaoĵin-Orteķai-in kout Oronar, Qoŋqotan, Arulat, Soenit, Qabturqas, ķeniķes oboq tan tede boluba.

48. Tunbinai-Sečen-no koun Qabul-qağan, Sin-Sečule qoyar bulee. Sin-Sečule-in koun Bulteču-Baatur bulee. Qabul-qağan-no kout doloan bulee. Aŋqa yeke ino Okin-Barqaq, Bartan-Baatur, Qutuqtu-Muŋķur, Qutula-qağan, Qulan, Qadaan, Todoen-otčiğin, — ede doloan bulee.

49. Okin-Barqağ-un koun Qutuqtu-Yürki bulee. Qutuqtu-Yürki-in kout Seče-beki, Taiču qoyar bulee. Yürki oboq tan tede boluba.

§ 50. Bartan-Baaturun kout Maŋķetu-kiyan, Nekun-taiĵi, Yesuķai-Baatur, Daritai-otčiğin,—ede dorben bulee. Qutuqtu-Maŋğur-un koun Buri-boko bulee. Onan-na tun-tur qulinlaqui-tur Belķutai-in muru qanqas-čabčiqsan tere bulee.

§51. Qutula-qağan-no kout ĵoči, ğirmau, Altan,—ğurban bulee. Qulan-Baatur-on koun Yeke-Ceren bulee; Badai, Kišilik, qoyar darqan-dun, noyan tere bulee.—Qadaan, Todoen qoyar uruq uķeun bulee.

52. Qamuq Moŋğoli Qabul-qağan meden aba. Qabul-qağan-no qoina, Qabul-qağan-no uķe-ber, doloan koudiyan boetele, Seŋķun-Bilķe-in koun. Anbaqai-qağan qamuq Moŋğoli meden aba.

53. Buyur-naur, Kolen-naur qoyar ĵaura Uršiun-murenne bukun Airiut Buiruut, Tatar irķene Anbaqai-qağan okin okču, oesun okinien hüdeĵu otqu bolun, Tatar ĵuin irķen Anbaqai-qaqan-ni bariĵu, Qitadun Altan-qağan-na abču otqui-tur, Anbaqai-qaqan Besutai ķuun Balağači elčiniyer uķuleĵu ilerun, Qabul-qağan-no doloan koudun dundadu, Qutula-da uķulerun: šHarban koudun dotora Qadaan-taiĵi-da uķule, keen ukuleĵu ilerun: Qamuğun qağan, Ulusun Eĵen boluĵu, oki-ben oesun hüdekui-ben namaar kesetkun! Tatar irķene bariqdaa bi. Tabun quruudiyen qimul tamutala, harban quruudiyen qimul tamutala, harban quruudiyen qauttala hači mino aburan soritqun!” keeĵu ileĵuu.

54. Tere čaq-tur Yesuķai-Baatur Onan-muren-ne šibaoulan yabuqui-tur, Merkidun Yeke-Čiledu Olqonout irgen-eče oki abču euskeĵu aisuqun-i ĵoluğaĵu, oŋķeiĵu uĵeesu, oŋķe ĵisu buši tai oki qatu uĵeĵu, ķer-turiyen qarin haoulĵu, Nekun-taiĵi aqa-yüan, Daritai-otčiqin deu-ben uduritču ireĵuui.

55. ķurkui-lue Čiledu ayüĵu, qurdun qubi tu aĵuu. Qubi-yüan ğuya ino deletču, quburi dabalis (nambalis) burutqui-lua, qoinača ino ğurbaula udaaralduba. Čiledu qošiun qučilis qariĵu tergen-duriyen irekui-lue, tende Hoelun-uĵin uķulerun: "Tede ğurban harani uqaba-u či? Čirai čirai-ača busut bi. Amin-tur čino ķurkui čirai-tan bi! Amin ele čino boesu, olĵaike tutun okit, qarau tutun qatut bi. Amin ele čino boesu, oki qatu olui ĵe! Či busu nerete-i Hoelun taqi nereiduyu ĵe! Či amin-iyen qoroq! Hunar mino hunasču yabu!” keen, čanča-ban multulĵu, mori deereče naruitču abuqui-lua, ğurbaula qošiun qučilduĵu ķurču aisuqu-lua, Čiledu qurdun qubi-in ğuya ino deletču ĵuqus dutaaĵu, Onan-muren oede dutaaba.

56. ğurbaula qoinača nekeĵu, doloan quburi dabatala huldeĵu qariĵu ireĵu, Hoelun-uĵin-i Yesuķai-Baatur delbeķe-deče kotolĵu, Nekun-taiĵi, aqa ino uduritču, Daritai-otčiğin deu ino qili ķu derķečeĵu aisuqui-tur, Hoelun-uĵin uķulerun: “Aqa minu, Ciledu!


Kei oede koķul-iyen keisumuser,

Keer ğaĵar-a keeli-ben olosumuser


bulii! Edoe ķer-ele?"— Qoyar šiburķed-iyen nikan-te aru deeren oorču. Niķan-te eburan deere oorču, niķan-te uruqši-da, niķan-te qoinaqši-da— "Ker-ele kiĵu odumui?” keeet,


Onan-muren-ni tolğistala,

Hoai ĵubur daouristala,


yeke dau-ber uilaĵu aisuqui-tur, Daritai-otčiğin derķečeĵu yabuĵu uķulerun:


“Teberiķu čino dabaat oloan dababa,

Uilaqdaqu čino usut oloan ķetulba.

Qailaasu, qaraiĵu ulu uĵeķu čimayi,

Qaibasu, hauluqa ino ulu oluqu či!


Sin boli!" keeĵu itqaba. — Hoelun-uĵini Yesuķai tedui ķer-duriyen abčiraba. Hoelun-uĵini Yesuķai-in abčiraqsan yosun teimn.

57. Anbaqai-qağan-no (ni?) Qadaan, Qulula qoyari nereitču ilekseer, qamuq Moŋğol Taičiut Onan-no Qorqonaq-ĵubur quriyaĵu, Qutula-i qağan bolğaba. Moŋğolun ĵirğalaŋ debsen. qurimlan ĵirğaqu bulee. Qutula-i qan Erķuet, Qorqonaqun saqlaqar modun horčin “Qabirğa-ta—hauluğa, ebuduk-te — olkek bolutala” debseba.

§ 58. Qutula qağan boluad, Qadaan-taiĵi qoyar Tatar irķen-tur morilaba. Tatar-un Kotoan-Baraqa, ĵili-buqa qoyar-tur harban ğurban-ta qatqulduĵu, Anbaqai-qağan-no osül kisaln, kisal kisan yadaba.

59. Tende Yesuķai-Baatur Tatar-un Temuĵin-Uķe, Qori-Buqua teriuten Tatar daouliĵu ireasu, tende Hoelun-uĵin keelitai burun, Onan-no Deliun-boldaq-a bukui-tur, ĵob tende Čiŋķis-qağan toreĵuui. Torekui-tur baraun ğar-turiyen šia-in tedui nodun qatqun toreĵuui. Tatar-un Temuĵin-Uķe-i abčiraqsan-tur toreba, keen, Temuĵin nere okkui teimu.

60. Yesuķai-Baatur-un Hoelun-uĵineče Temuĵin, Qasar, Qačiun, Temuķe—ede dorben kout toreba. Temulun nere tai niķan oki torebi. Temuĵin-ni yesun nasutu bukui-tur, ĵoči-Qasar doloan nasutu bulee. Qačiun-Elči tabun nasutu bulee. Temuķe-otčiğin ğunan nasutu bulee. Temulun oleķetai bulee.

61. Yesuķai-Baatur, Temuĵin ni yesun nasutu bukuitur, Hoelun-eke-in torķut, Olqunout irķen-tur, nağaču-nar-ača ino oki ğuyusu, keen, Temuĵin-i abuat yorčiba. Otqui-tur, Čekčer Čiqurğu qoyar-un ĵaura, Uŋğiradai Dei-Sečen-i ĵolğaba.

62. Dei-Sečen uķulerun: “Yesuķai quda ken-tur ĵoriĵu aisulaa?” ķeeĵuu. Yesuķai-Baatur uķulerun: “Ene koun-no mino nağaču-nar Olqunout irķentur oki ğuyusu, keen, aisulaa!” keeĵuu. Del-Sečen uķulerun; “Ene koun čino nidun-turiyen ğaltu, niurturiyen ķeretu koun bi”.

63. Yesuķai-quda, bi ene süni ĵaoudun ĵaoudulebe bi. Čağan šiŋqor naran sara qoyar-i atqun nisču ireĵu, ğar deere mino tuuba. Ene ĵaoudun-niyen ķuun-e uķulerun: Naran sara-i qaraĵu uĵekden bulee. Edoe ene šiŋqor atquĵu abčiraĵu ğar-tur mino tuuba. Čağan baouba. Yambar ele sai uĵeulumu, keeĵu, Yesuķai quda ene ĵaoudun mino čimayi ele kou-been uduritču ireķui uĵeksen aĵuu. ĵaoudun sain ĵaoudulebe. Yaun ĵaoudun aqu? Ta, Qiyat irķen-o sulder ireĵu ĵaağaqsan aĵuu”.

§ 64. “Ba Uŋqirat irķen

Erte udur-eče ĵee-in ĵisun okin-o

Oŋķeten; ulus ulu temečet;

Qačar qoa okid-i

Qağan boluqsan-a tano,

Qasaq terķen-tur unoulĵu,

Qara buura kolķeĵu,

Qataraulĵu otču,

Qatun saurin-tur

Qamtu saulumu ba!

Ulus irķen ulu temečet ba

Oŋķe sait okid-iyen osķeĵu,

Olĵiķe tai terķen-tur unoulĵu,

Ole buura kolķeĵu

Eusķeĵu otču,

Undur saurin-tur

Oreele etet saulqui ba!

Erteneče Uŋqirat irķen

Qatun qalqa tan, okil očil ten;

ĵee-in ĵisun okin-o

Oŋķe-ber bulee ba!

§ 65. “Noun kout mano

Nuntuq qarayu,

Okin kou mano

Oŋķe uĵekdeyu!


Yesuķai quda, "ķer-tur mino oduya! Okin mino učuuķen biyu, quda uĵetuķai!" keeĵu, Dei-Sečen ķer-tur-iyen uduritču baoulba.

§ 66. Oki ino uĵebesu, niur-tur-iyen gere tai, nidun-tur-iyen ğaltai. Okin-i uĵeĵu, oin-tur-iyen oroulba. Temouĵin-eče niķan nasun yeke, harban tai aĵuu. Borte nere tai. Süni qonaĵu, manağaši oki ino ğuyübasu, Dei-Sečen uķulerun: “Oloan-taou ğuyüulĵu okbesu, deeĵilekdeķu, čoen-taou ğuyüulĵu okbesu doranĵilaqdaqu. Okin ķuun-uo ĵayaan toreksen euden-tur otolķu uķai. Okin-iyen be oksu, kouniyen be ķureķet-te talbiĵu ot!” keeba. ĵe bolulčaĵu, Yesuķai-Baatar uķulerun: “Kou-ben ķureķete talbisu! Kou mino noqai-yača čočimtaou bulee. Quda, kou mino noqai-yača bu čočiun!” keeet, kotual morin-iyen belķe okču, Temuĵin-i ķureķet-te talbiĵu otču,

§67. Yesuķai-Baatur ĵaura Čekčerun Šira-keere Tatar irķen qurinlan bukui-tur ĵoluğaĵu, undasču qurin-tur ano baouba. Tede Tatar tanin aĵuu. “Yesuķai Qiyan ireai!” keeet, uridano daouliqdaqsan keķelen-ben duratču, oisuladun quĵirĵu, qoro qoliĵu okčiui. ĵaura maoui otču, ğurban qonoq yabuĵu, ķer-tur iyen ķuruet maoui bolĵu,

§68. Yesuķai-Baatur uķulerun: šDotora mino maoui bi. Derķede ken bi?” keeĵu, Qoŋqotadai Čaraqa ebuķeno kou Muŋlik oira bi, keeĵu, uriĵu ireulĵu uķuleruun: “Čaqa mino, Muŋlik! Kout učuķetu bulee bi. Kou-ben Temuĵin-i ķuriķet-te talbiĵu irerun, ĵaura Tatar irķen-e oisulaqdaa bi. Dotora mino maoui biyu. Učuķet qočoruqsat deu-ner-iyen, belbisun, berķen-iyen asaruqu-i či mede! Kou mino Temuĵin-i otorkan otču abču ire, čaqa mino Muŋliq!” keeet nokčiba.

II

§ 69. Yesuķai-Baatur-un uķe-i buši ulu bolğan, Muŋlik otču, Dei-Sečen-ne uķulerun: “Yesuķai aqa Temuĵin-i maši morelĵu ore-ben ebedumu. Temuĵin-i abura ireba!” keeĵu, Dei-Sečen uķulerun: “Quda kou-ben morelķu boesu, ottuğai! Uĵeĵu, otor iretuķai!” keeĵu, Muŋlik ečike Temuĵin-i abču ireba.

70. Tere qabur Anbaqai-qağan-no qatut Orbai Soqatai ĵirin yekes-e ğaĵaru ineru ğaruqsan-tur, Hoelun-uĵin otču, qoĵit ķurču qoĵidauuldaĵu, Hoelun-uĵin Orbai Soqatai ĵirin-e uķulerun: “Yesuķai-Baatur-i ukubeu? keeĵu, koudi mino yeke ulu boluqui-yača yekes-un kešiķeče, bileur-eče, sarqud-ača yekin qoĵidaulumui ta? Uĵeet idekui ulu serķuulun noukun bolba ta!” keeĵu,

71. tere uķe-tur Orbai Soqatai ĵirin qatut uķulerun:


Uriĵu ulu oktekui mor tai či,

Učiraasu ideķu yosutai či,

ķureĵu ulu okteķu či,

ķurteesu ideķu yosutai či!


Anbaqai-qağan-ni ukuleu či, keeĵu, Hoelun-ne ķurtele ein keekdekui bolbi!”

72. Arğa-eče: “Eden-i ekes, koud-i nuntuq-tur ķeĵu noutqun, ta ber bu abču yabutqun!” keeet manağarši udureče Taičiud-un Tarğutai-Qiriltuq, Todoen-ķirte tan Taičiut Onan-muren huruu ķodolba. Hoelun-uĵin-ni ekes koud-i ķeĵu noukderun, Qoaŋqotadai Čaraqa-ebuķen otču itqaqu-tur, Todoen-ķirte uķulerun:


“Čeel usuu niduralua,

Čaoken čilaoun čaourelua!”


keeet nouuĵeai. Čaraqa-ebuķen-i “ķer itqaqu či?” keen qoinača ĵida-bar ĵoqudus qatquĵuu.

73. Čaraqa-ebuķan,yaratu bolĵu, ķer-tur-iyen ireĵu berke kebdekui-tur, Temuĵin uĵere otču, tende Qoaŋqotan Čaraqa-ebukan uķulerun: “Sain Ečiķe-in čino quriyaqtaqsan ulus-i mano burino ulus abču noukderun, itqaqu bolun ein kikdebe!” keeĵu, teun-tur Temuĵin uilaat qarču yorčiba. Hoelun-uĵin ķeĵu noukderun, tuqlaĵu beye-ber morilaĵu, ĵarimut irķen-i ičuğaba. Tede

ber ičuğaqdaqsan irķen ulu toqtan, Taičiud-un qoinača nouĵuui.

§ 74. Taičiud aqa deu Hoelun-uĵin-ni belbisun kout, učuķet, ekes koud-i nuntuq-tur ķeĵu noukdeĵu, —


Hoelun-uĵin eme merķan toreĵu,

Učuķet koud-iyen teĵierun,

Uqitala boqtalaĵu, qoĵitala buseleĵu,

Onan-muren oede irada ķuiyiĵu,

Olirsun moilsun teŋķuĵu,

Udur sueni qoolai teĵiebe.

Suelsu tai toreksen uĵin-eke,

Sutan koud-iyen teĵierun,

Čiķorsun širo bariĵu, sudun,

Čičiqina uquĵu teĵiebe.

Eke Uĵin-no

Qaliyarsun maŋqirsun-iyar teĵiekset kout

Qat, bolura ķurbei.

ĵarčintai Uĵin-eke-in

ĵauğasu-bar teĵiekset kout

ĵasaq tan sečet bolba.


§ 75. Qoa-uĵin-no

Qoqosun manqirsuar teĵiekset

Hauluqat kout

Hoilaut sait bolba.

Eres sait bolun baraĵu,

Erekun omoqun ele boldaba.

Eke-yüen teĵieya keeelduĵu,

Eke-onan-no erķi deere sauĵu

Elķuur ķouķi ĵasalduĵu

Erendek ĵendek ĵiğasu

Elķuĵu ķeuķileĵu;

ĵeu-ber ķeuķi ekeulĵu,

ĵebķe qadara ķeuķileĵu;

Čilume ğubčiur huyaĵu,

ĵiramut ĵiğasu šiuĵu,

ĵiči eke-yüen hači teĵiebe.


  1   2   3   4   5   6   7   8




Разместите кнопку на своём сайте:
Документы


База данных защищена авторским правом ©podelise.ru 2000-2014
При копировании материала обязательно указание активной ссылки открытой для индексации.
обратиться к администрации
Документы

Разработка сайта — Веб студия Адаманов