Чи чкайрин tibapap абур гьикi чирна kiah3aba? icon

Чи чкайрин tibapap абур гьикi чирна kiah3aba?



НазваниеЧи чкайрин tibapap абур гьикi чирна kiah3aba?
страница1/9
Дата конвертации14.11.2012
Размер1.11 Mb.
ТипДокументы
  1   2   3   4   5   6   7   8   9
1. /Лезги_топонимика.docЧи чкайрин tibapap абур гьикi чирна kiah3aba?

ЧИ ЧКАЙРИН TIBAPAP


АБУР ГЬИКI ЧИРНА KIAH3ABA?


Чкайрин тIварарикай кхьин садбур патал дебдиз элкъвенва. Пешекарри хьиз, топонимика вуч ятIа бегьемдиз тийижир са бязи ксарини эхиримжи йисара лезги хуьреринни шегьеррин тIварариз акатайвал баянар гузва. Гила КцIарин сифте тIвар "Къейсери", Гиярин тIвар "Куяр", Ахцегьин тIвар "Ахцагъер" хьайиди я лугьузвай алимарни пайда хьанва. Садбуру Яргундикай "Ярвун", Калунхуьруькай "КIеленхуьр", ЦIийихуьруькай "Зейхур", ГадацIийихуьруькай "Гада зейхур", Уьнуьгъуькай "Анихъ", Кьуьхуьрдикай "Кьуьгъуьр", ЦIуру Худатакай "ЦIару Худат", Нигьирдикай "Дустаир" авунва. Чи хуьрерин тIварар и саягъда чIурзавай са бязи ксар гьелени халисан лезги тIварариз маса чIаларин куьмекдалди баянар гуз алахъзава. Гьатта лезги чIалахъ галаз са алакъани авачир эвенг, испан, француз чIаларикай "менфят къачуна" чи чкайрин тIварар "ачухарзава." Ихьтин къундармаяр арадиз гъизвай ксари анжах савадсуз тирвиляй ваъ, гьакIни кьасухдай чи чIал, чи тарихдин гелер чIурзава. И ксариз чка атунивай кутугай жавабар гана кIанзава ва и макъалани гьавиляй къелемдиз къачунвайди я.


ВИРИ ПАТАРИХЪАЙ ФАГЬУМ ИЙИН


КIвенкIве чкайрин тIварар вуч ятIа бегьемдиз тийижиз топонимикадихъ галаз машгъул жезвай ксариз и илимдикай лугьун. Грек чIалалди "топос" гафуни "чка", "онома" гафуни "тIвар" хьтин манаяр гузва. Топонимика чкадин тIварарикай рахазвай илим я. Санлай топонимикади умуми илимда гьихьтин чка кьазватIа, гьелелиг кьетIидиз тайинарнавач. Са бязи алимри топонимика тарих илимдин са хел, муькуьбуру географиядин хел, чIалан алимри ономастикадин хел яз гьисабзава. ЧIалан алимри адаз гьатта "Топономастика" хьтин тIварни ганва. Эхиримжи йисарин ахтармишунрилай гуьгъуьниз алимар ихьтин къарардиз атанва: Топонимика пуд илимдин - тарихдин, географиядин ва чIалан илимрин бинедаллаз арадиз атанвай цIийи илим я. Ибурукай сад квачиз топонимар бегьемдиз чириз жедач. Амма им акI лагьай чIал туш хьи, топонимар чирун патал и пуд илим бес я. Са гафни авачиз, топонимика маса илимрихъ галазни алакъада ава ва чкайрин тIварарихъ гелкъвезвай ксари герек тирла гьа илимрикайни менфят къачуна кIанзава.

Аквазвайвал, топонимар чирун гзафни-гзаф зегьмет алай кар я. И кар кьиле тухун патал къулай шартIар, талукь карханаяр, цIудралди кьил акъуддай ксар герекзава. Лезги халкьдин са пай яшамиш жезвай Дагъустан Республикада топонимар чирдай кьилди идара авач. И кардихъ машгъул хьун патал республикадин илимдин меркезда кьилди отделни кардик кутунвач.

Гьавиляй ина чкайрин тIварар илимдин рекьелди чирзавай ксар тIимил ава. Виш агъзурралди лезгияр яшамиш жезвай Азербайжанда лагьайтIа, 32 йис я топонимар кьилди чириз.
I973-йисуз Республикадин Илимрин Академиядин Географиядин Институтда топонимар чирдай отдел кардик кутуна. Амма ина кьилди лезги топонимар чирдай ксар авач. Гьавиляй Дагъустанда хьиз, Азербайжандани чи чкайрин тIварар ахтармишун гзаф четин я. ЯтIани гъилер хъуьчIуьк кутуна, "цавай аватуй, сиве гьатуй" лагьана виже къведач. Чна чи чкайрин тIварар чирун патал ара датIана вири алахъунар авуна кIанзава. Бес и кар гьикI кьилиз акъудда?

Топонимар чирун патал кIвенкIве гьа чкадин топографиядин картадихъ, иниз талукь тарихдинни географиядин чешмейрихъ галаз таниш хьун, гьакI чкадин халкьдин чIал чир хьун чарасуз я. Гъилик авур материалар хъсандиз чирайдалай гуьгъуьниз картотекадал бинеламиш хьана гьа чкадин топонимрин гафарган туькIуьрун герек я. И гафарганда агъадихъ галай къейдер авуна кIанзава: объектдин тIвар, ам авай чка, этимологический термин, топонимдин этимологиядин ва этиологиядин гьакъиндай малумат. Илимдин рекьелди чкайрин тIварар са шумуд группадиз пайна чирайтIа хъсан я: I) "ТIварар географиядин объектрихъ галаз алакъалу тир топонимар. 2) Чпин тIварар биологиядин объектрилай къачунвай топонимар. 3) И кьве группадихъ галаз алакъалу туширбур, яни кьетIен, метафорический, анемонимический ва маса топонимар. 4) Топонимар - мигрантар. 5) Пал топонимар.

Сад лагьай группадик акатзавай топонимар, яни ойконимар (агьалияр яшамиш жезвай чкайрин тIварар), гидронимар (цин объектрин тIварар), оронимар (дагъларин тIварар) этиологиядиз килигна чирна кIанзава ва икI къалуриз жеда: а) кьилди ойконимрикай ва гидронимрикай арадиз атанвай ойконимар, оронимрикай туькIвенвай гидронимар; б) кьилди гидронимрикай, ойконимрикай, оронимрикай арадиз атанвай гидронимар; в) кьилди оронимрикай, ойконимрикай, гидронимрикай арадиз атанвай оронимар.

Кьвед лагьай группадик акатзавай чкайрин тIварарни этиологиядиз килигна чирна кIанзава: а) чеб этнонимрикай (тайифайрин ва халкьарин тIварарикай), патронимрикай (бубайрин тIварарикай), антропонимрикай (инсанрин хсуси тIварарикай), зоонимрикай (гьайванрин тIварарикай), фитонимрикай (инсанрин кIватIалрин, къебилейрин тIварарикай) арадиз атанвай ойконимар; б) этнонимрикай, патронимрикай, антропонимрикай, зоонимрикай, фитонимрикай арадиз атанвай гидронимар; в) этнонимрикай, патронимрикай, антропонимрикай, зоонимрикай, фитонимрикай туькIвенвай оронимар.

Пуд лагьай группадик акатзавай чкайрин тIварар виликанбурулай тафа-ватлу я, абур и группайрихъ галаз алакъалу туш ва гьавиляй и топонимар чирдай рекьерни тафаватлубур хьунухь герек я. Ихьтин рекьер къалуриз жеда: а) рангуниз килигна чара авуна кIанзавай топонимар: Яру дагъ, Яру кIунтI, Ярукьвалар, Яру накьва авай тахта, Яру кьил, Яру кьилин там, Яру руг, Яру руквадин чархар, Йыры муьгъ, Йеры цIинер, Йары цIына булах, Лацар, Лацад гуьне, Лацу пел, Лацу яд, Лацу къванар кам, Лацу ргар, Лацу кьветI, ЧIулав юг, ЧIулав булах, ЧIулавар, ЧIулав сув, ЧIулав шим, ЧIулав рук, ЧIулав цIар (дагьдин тIвар), Вили сурар, Вили чархал алай никIер, Вили кIвенкIвер, Экуь булах, Хъипи руквар чил ва мсб. Гьа инал лагьана кIанда хьи, Кьиблепатан Дагъустандай ва Кеферпатан Азербайжандай мисал яз гъанвай и чкайрин тIварар авайвал ганва. Вучиз лагьайтIа топонимар дегишарна виже къведач ва абур чкадин халкьдин меце авайвал къелемдиз къачуна кIанзава; б) дадуниз килигна чара авуна кIанзавай топонимар: КIуь вир, Кьелен цин булах, УькIуь руквад кIам, Мелен къван (кьел квай къван), Кьел гудай тIул, ЦIуьруьр (ЦIуь вир, Вини Хъартасрин хуьре), ЦIуь яд квай кIам, Шур булах, Ширин булах, Ширин яд ва мсб; в) уьлчмедиз, гъвечIи-чIехивилиз килигна чара ийизвай чкайрин тIварар: ЧIехи кIам, ЧIехи кIунтI, ЧIехи хандакIар, ЧIехи сырар, ЧIехи ачI, ЧIехи гирве, ЧIехи пIир, ЧIехи яйлах, Чихи мурз, Чихи легъв, ЧIихи тIул, ГъвечIи кIунтI, ГъвечIи векьер, ГъвечIи тIул, ГъвечIи пIир, ГъучIи тIул, ГъвечIи яйлах, Яргъи кIам, Яргъи чIур, Яргъи никIер, Яргъи гуьне, Яргъи син, Яргъи синин гуьне, Яргъи чарх, Яргъи лягъв, Яргъи чIутхвар (булахдин тIвар), Яргъи кIапIал, Яргъи вирин тIул, Яргъи лекъвер, Кьакьан пел, Кьакьан син, Кьакьан кIунтI, Гьяркьуь рекьин пел, Дегьрин кIам, Дегьрин вир ва мсб.

Кьуд лагьай группадиз талукь топонимар агьалиди маса чкадиз куьч хьайила вич яшамиш жезвай цIийи чкадиз гузвай куьгьне тIварар я. Месела: Лацар, КIелет (Къаладжух), Куьснет, Хуьрел, Аваран, Алпан, Зизик, Испик, ЛукIар, Самур, Уружба, ЦIелегуьн, ЦIийихуьр, Смугъул, Къучагъ, "Пигьир, Филер ва мсб. Ихьтин лезги хуьрер Дагъустандани ава, Азербайжандани.

Вад лагьай группадик лал топонимар акатзава. Ибур гьеле чпин мана бегьемдиз ачухариз тахьанвай, хъсандиз чир тавунвай, чпикай гимандал, гипотездал бинеламиш хьана баянар ганвай топонимар я.

Гьа ихьтин методика кардик кутадайла маса жигьетарни фикирда кьуна кIанзава. Месела, лезги группадик акатзавай халкьари чпин чкайриз ганвай тIварар. Чи умуми чIал сад тирвиляй вири лезги чIаларин топонимарни санлай чирна кIанзава. Гьайиф къведай кар ам я хьи, чи алимри и месэла рикIелай ракъурнава. Санал, къвалав яшамиш жезвай лезги халкьарикай агъулар, рутулар, цIахурар, табасаранар, арчияр, хинелугъар, къирицIар, будугъар, жекар, гьапутар, удинар галачиз анжах лезгияр яшамиш жезвай чкайрин тIварар чирзава. Бес муькуь лезги халкьарин топонимар ни чирна кIанзава? АкI кьан хьи, чун Шагь дагъдиз мукьва хуьрера къекъвезва. Шагь дуьз гирведилай кьил кутуна Хиналугърин хуьре кьван экIя хьанвай, вичин яргъивал 7 километр тир са дередал дуьшуьш жезва чун. Анин тIвар вуч я? Кваз такьуна, чир тавуна алатдани? Мумкин туш. И чIехи дередин тIвар "Цехуамиш" я. Хиналугъ чIалалди "регъв". Ина гьа ихьтин тIвар алай гъвечIи вацIни ава. Гьа икI, чахъ къирицI, будугъ, жек, гьапут, цIахур, удин, агъул, рутул, табасаран чIаларални чкайрин тIварар ава. Абур чирун чи буржи я.

ТахьайтIа, чарабур шерик жеда а тIварариз...

Мад са месэладикай лугьун. Лезги топонимар чирдайла тек са Дагъустандин ва Азербайжандин лезгияр яшамиш жезвай чилер фикирда кьуна виже къвезвач. ГьакI Урусатда, Къиргъизистанда, Туьркияда, Иранда, Афгъанистанда ва маса уьлквейрани лезги хуьрер авайди фикирда кьуна кIанзава. Месела, Къиргъизистанда авай I0-дав агакьна лезги хуьрерин тIварар къедалди гзафбуруз чизвач. Тарих тирвал чапхунчийри агъзурралди лезгияр къецепатан уьлквейриз куьчарайди ва чи чилерал маса халкьар гъайиди фикирда кьуна кIанзава. И кьвед лагьай процесс кьиле фидайла, чи гзаф топонимарни дегишарнава.

Тарихдин чешмейрани чи гзаф хуьрерин, шегьеррин ва маса чкайрин тIварар дегишарна грек, латин, араб, фарс, туьрк, азербайжан, урус чIаларив кьадайвал кхьенва. ГьакI Дагъустанда урус ва Азербайжанда азербайжан чIаларалди азим лезги топонимрин транскрипция дуьз ганвач. Иллаки алатай асирдин 60-70-йисара маса чIаларалди чи цIудралди топонимар лезги чIалан алимрин фикирар кваз такьуна, акатайвал кхьенва. Гьавиляй чи чкайрин тIварар вири патарихъай фагьумна, илимдал бинеламиш хьана чирна кIанзава.

Топонимикада ойконимри (инсанар яшамиш жезвай чкайрин тIварари) махсусчка кьазва. Лезги шегьеррин, хуьрерин, поселокрин, убайрин, къишлахрин, къазмайрин, ятахрин тIварар чирун патал эхиримжи йисара чи алимри, кьил акъуддай ксари, пешекарри мадни пара алахъунар ийизва ва и рекьяй са кьадар агалкьунарни къазанмишнава. ЯтIани гзаф чIавуз и кар акатайвал кьилиз акъудзава ва чIехи татугайвилериз рехъ гузва. Кьилди чи хуьрерин тIварар чируникай лугьуз кIанзава.


"КВАХЬАЙ" ХУЬРЕРИН ГЕЛЕР


Са шумуд йис инлай вилик са алимди "чпин тIварар картада амачир, квахьнавай къадим хуьрерик гелкъвен герек туш, абурун гелерни амайди туш" лагьана кхьенай. Вич лезги ятIани ада чи тарих кIурарихъ кутазвай. Са шумудра суьгьбет авурдалай гуьгъуьниз ада вич ягъалмиш тирди хиве кьуна. Гьавиляй заз цIийи кьилелай а касдин тIвар кьаз кIанзавач. Эхиримжи йисара чи тарихчийри, чIалан алимри кхьена чапдай акъудзавай ктабри мад гъилера субутзава хьи, лезгийрин тарих къадимди я ва абурун гелер квахьдайбур туш.

Чи хуьрерин тIварар ахтармишун патал сур чIаварин, юкьван асиррин ва алай аямдин чешмейрикай менфят къачуна кIанзава. Са гафни авачиз, абур вири гъилик авуна там сиягь туькIуьрун мумкин туш. Гьавиляй чаз малум тир чешмейрикай лап чарасуз тирбур рикIел хкин. Къадим авторрикай чи эрадал къведалди II виш йисуз Полибия вичин "Умуми тарих", чи эрадал къведалди I виш йисуз Тит Ливия "Рум шегьер эцигай тарих", Стра-бона "География" (I7 ктаб), чи эрадин I виш йисуз Гай Плиний Секунда "Небии тарих", Помпиний Мелади "Чилерин акунар", Плутарха "Уьмуьрдин паралел акунар", Корнелий Тацита (55-II7 йй.) "Анналах", Клавдий Птолемея (70-I47 йй.) "Географиядин регьбервал", Дион Кассиди (II виш йисан эхир - III виш йисан эвел) "Румдин тарих", византияви Стефана (III-IV в.й.) "Тайифайрин гьакъиндай" ктабра лезгийрикай ва абурун чилерикай са кьа-дар малуматар ганва. Идалай гъейри чи эрадал къведалди Эротосфена, Метродор Скепскийди, Помпеи Трога, Гипсикрата, чи эрадин IV виш йисара Квинт Курций Руфа, Секст Юлий Фронтина, Светоний Транквилла, Люций Анней Флора, Аппиана, Дионисий Периэгета, Марк Юниан Юстина, Юлия Солина, Аммиан Марцеллиана, Ипполит Портскиди, машгьур географ Приециана ва маса авторрини чпин эсерра лезгийрикай ва абурун чилерикай са кьадар делилар гъанва.

Чи къадим уьлкве тир Алупандин (Къавкасдин Алпаниядин) чилерикай, адан шегьеррикайни хуьрерикай малуматар къадим ва юкьван асиррин кар-тайрани гьатнава. Гьелелиг алимриз малум тир картайрин арада лап къа-димди Агриппа вичин яран буба тир император Августа (чи эрадал къведалди 27-й. - чи эрадин I4-й.) менфят къачун патал туькIуьрай карта я. Амма и карта чав агакьнавач. Чи эрадин II асирда Клавдий Птолемея туькIуьрай картада Гьэр (Самур) ва Кае (КцIар) вацIарин, Кае гьуьлуьн патав гвай са бязи лезги шегьерринни хуьрерин тIварар гьатнава. А тIварар ибур я: ЧIур, Йаргу, Алам, Касан, Гелен, Гел, КIеле, Лаца, ЦIух. Ада Алупанда Кае гьуь-луьз виридалайни мукьва хуьр Алам (гилан Ялама) тирди къалурнава. Са бязи чешмейра, месела араб авторрин эсерра VII асирда Алам шегьер тирди къейд авунва. Санлай юкьван асирра лезгийрихъ Алам тIвар алай пуд хуьр хьанва. Гьатта XX асирдин эхирралди а хуьрерал I-Ялама, 2-Ялама, З-Ялама хьтин тIварар алай.

Румвийри III-IV виш йисара чIугур картайрикай сад I500-йисуз Конрад Певтингераз жагъана. Алимри ам IV асирда румви географ Касториди туьк-Iуьрайди я лугьузва. И картани чи чкайрин тIварар чирун патал гзаф герек-луди я. Гуьгъуьнлай, яни VII виш йисуз Аноним Равеннскиди арадиз гъайи "Космография" ктабда Алупандин са кьадар топонимар гьатнава.

Картайрикай рахадайла I Петран тIалабуналди I728-йисуз И.Г.Гербера ва гуьгъуьнлай К.С. Максимовича туькIуьрай Лезгистандин картаяр рик-Iел хкун тавуна виже къведач. Урусрин императорди чун яшамиш жезвай чилериз "Лезгийрин уьлкве" лагьанай ва I7I6-йисуз са бязи крар кьилиз акъудун патал А.Волынски Лезгистандиз ракъурнай. Ада кьве йисан къене лезгийрикай, абурун тарихдикай, ацукьун-къарагъуникай, хуьрерикай малуматар гьазурна I Петрав агакьарнай.

I8I0-I840-йисара урусрин генералри чпин рапортра ва маса документра лезгияр Къавказда пачагьдин кьушунрин аксина виридалайни викIегьдиз женг чIугвазвай халкь тирди къалурнай. Гьавиляй лезгияр муьтIуьгъарун патал абур яшамиш жезвай чилер хъсандиз чирна кIанзавай. И кар кьилиз акъудай урус генералри I847-йисуз Лезгистандин вири хуьрер къалурнавай военный карта арадиз гъанай.

Юкьван асиррин чешмейрикай Фавстос Бузандан "Арминиядин тарих" ва Мовсес Хоренацидин "Арминиядин тарих", алпан тарихчи Моисей КьакьанкъатвацIвидин "Агъвандин тарих" ктабра, гуржи автор Леонти Мровелидин (XI в.й.) "Картлидин пачагьрин уьмуьр" хроникада, гьакI гуржийрин "Картлис цховреба" ктабда, Мхитар Гошан "Алпан хроникадани" чи са бязи чкайрин тIварар гьатнава. VII-XII виш йисарин араб авторрикай Ибн Асам ал-Куфидин, ал Балазуридин, Абу Жафер Мугьаммад Ибн Жарир ат-Таба-ридин, Ибн ал-Асиран, ал-Мукъаддасидин, ал-Масудидин, Абу Исгьакь Ибрагьим ибн Мугьаммад ал-Фариси ал-Истагьридин, Ибн Гьаукалан, Йакъут Гьамавидин ва масабурун эсеррани лезгийрикай ва абурун чилерикай гзаф малуматар ава.

Гьа инал лагьана кIанда хьи, чи халкьдин тарих чирзавай ксари ара-ара араб чешмейрикай менфят къачузватIани, фарс чешмеяр рикIелай ракъурнава. И чешмейра лагьайтIа, чи тарихдин гелер генани пара ава. А.Т.Сардадваран "Тарих -е- Незами ва сийаси-йе довране Надершагь-е Афшар" ктаб ва Урусатдин Къецепатан Сиясатдин Архивди (АВПР) къалурнавай фарс чешмеяр мисал яз гъиз жеда.

Ибурулай гъейри чи чилерикай чирвилер гузвай юкьван асиррин чешмейрик лезгийриз ва Дагъустандиз талукь "Мазадин тарих", "Ахты-наме", "Абумислиман тарих", "Дербент-наме", "Тарихи Дагъустан", "Ширвандин ва Дербентдин тарих" хьтин къиметлу ктабарни акатзава.

XIX асирда румвийрин, грекрин, латинрин къадим авторрин са кьадар эсерар урус чIалаз элкъуьрна. Абурукай агъадихъ галай кьве чешмедикай менфят къачун иллаки важиблу я: I. Ган К.Ф. Известия древних писателей, греческих и латинских, о Скифии и о Кавказе. СМОМПК, т. IV-IX, I884-I890; 2. Латышев В.В. Известия древних писателей (греческих и латинских) о Скифии и о Кавказе, т. I-II, СПб., I893-I906.

Эхиримжи пуд виш йисан къене чи халкьдикай, чи чилерикайни чкайрин тIварарикай гегьеншдиз малумат гузвай чешмейрин кьадар мадни пара хьана. Гьабурукай яз, И.Г.Герберан "Известия о находящихся с западной стороны Каспийского моря между Астраханью и рекою народах и землях в I728 г." тIвар ганвай, I760-йисуз чап хьайи очерк, академик Н.А.Гюльденштедтан I8I9-йисуз Москвада акъатай "О Лезгистане или Лезгинии и о лезгинцах" ктаб, А.А.Неверовскийдин I848-йисуз чап хьайи "Краткий исторический взгляд на северный и средний Дагестан в топографическом и статистическом отношениях до уничтожения влияния лезгин на Закавказье" эсер, XVIII виш йисан алпан тарихчи, католикос Есаи Гьасан Жалалянан "Алпан уьлкведин куьруь тарих (I702-I722)", XVIII виш йисан урус тарихчи академик П.Г.Буткован "Лезгины", барон П.К.Усларан I88I-йисуз Тифлисда акъатай "Древнейшие сведения о Кавказе", Азербайжандин алим Абаскъули агъа Бакиханован "Гуьлуьстани Ирем", лезги алим Гьасан Алкьвадарвидин "Асари Дагъустан" ктабар къалуриз жеда. XX асирда чап хьайи И.И.Пантюхован "Лезгины" (Тифлис, I90I) ктаб, К.Ф.Ганан "Первый опыт объяснения кавказских географических названий" (СМ ОМ ПК, Вып. 40. отд. III. Тифлис, I909. с. 80-I25) очерк, М.М. Ихилован "Кубинские лезгины" (Махачкала, I957) ва "Народности лезгинской группы" (Махачкала, I967) тIварар алай ктабар, Л.И. Лаврован "Лезгины" тIвар алаз I955 ва I960-йисара чап хьайи кьве очерк, Л.Б.Панекан "Жилище лезгин" (Материалы по этнографии Грузии, вып. IX. Тбилиси, I957) макъала, К.В.Треверан "Очерки по истории и культуре Кавказской Албании" (М.-Л., I959), Х.Х. Рамазанован ва А.Р.Шихсаидован "Очерки истории Южного Дагестана. К истории народов Дагестана с древнейших времен до начала XX века" (Махачкала, I964) ктабар, С.С.Агашириновадин "Поселения лезгин в XIX-начале XX века" (Ученые записки ИИЯЛ, т. VI. I959) макъала ва "Материальная культура лезгин" (XIX-начало XX в.)" (М., I978) ктаб, кцIарви алим, тарихдин илимрин доктор Абидулла Оружеван "Археологические раскопки на раннем средневековом памятнике Гурсанпель (Кусарский район) и Салмантепе (Кубинский район)" тIвар ганвай эсерар (Сб. АЭИА. Баку, I979) ва археологиядиз талукь маса эсерар, Р.М.Юзбашеван, К.Г.Алиеван ва Ш.М.Саадиеван "Азербайжандин географический тIварар" (Баку, I972, азербайжан чIалалди), С.М.Моллазадедин "Топонимия северных районов Азербайджана" (Баку, I979), Ж.А.Халилован, Къ.О.Къошкъарлыдин, РБ.Аразован "Археологические памятники северо-восточного Азербайджана" (Баку, I99I) тIварар алай ктабар чи чкайрин тIварар чирун патал гереклу чешмеяр я.

Гьа ихьтин чешмейрикай яз профессор Р.И.Гьайдарован I963-йисуз чап хьайи "Лезги хуьрерин тIварар" макъаладикай, I996-йисуз адан Магьачкъалада урус чIалалди акъатай "Лезги ономастикадиз гьахьун" ктабдикай, профессор А.Г.Гуьлмегьамедован "Хуьрерин тIварар халкьдин тарих я" ("ЦIийи дуьнья" газет, I968-йисан I7-март) макъаладикай, профессор Я.Яралиеван "Алупанская (кавказско-албанская) письменность и лезгинский язык" (Магьачкъала, I995) ва ада Н.О.Османовахъ галаз санал кхьенвай "История лезгин. Пелазги. (III-II тыс. до н.э.) т.Г (Москва, 2003) ктабрикай, М.Меликмамедован "Лезги тIвар алатIа..." (Магьачкъала, I99I) ктабдикай, Х.Н.Ханмагомедован 2000-йисуз "Кавказский вестник" журналда чап хьайи "РагъэкъечIдай патан Къавкасдин са бязи топонимрин гьакъиндай" макъаладикай, Медетхан Бедирханован I99I-I997-йисара газет ва журналрин чинриз акъатай макъалайрикай ва эхиримжи йисара чап хьайи маса авторрин са бязи макъалайрикайни менфят къачуна кIанзава.

Гьа икI, хъсандиз менфят къачуртIа, винидихъ тIварар кьунвай чешмейрай чаз лезги хуьрерикай гзаф делилар гьатда. КIвенкIве чи къадим хуьрер гьихьтинбур тиртIа рикIел хкин. Арабрин тарихчи Абу Йусуф Йакъут ал-Гьамавиди (II79-I229) вичин "Муджам ал-Булдан" ктабда кхьенай: "Лекзрин (лезгийрин - М.М.) уьлкведин агьалияр муькуьбурулай о кардалди тафаватлу я хьи, кьадардал гьалтайла абур виридалайни пара я, иер кIалубар авай, мягькем бедендин сагълам инсанар я, абурун хуьрер къалин я, хуьрерин арада гьамиша алакъа ава". И фикир маса араб авторрини тестикьарзава. Фарсарин XII асирдиз талукь географиядин чешмейра Лезгистан чIехи ва пара хуьрер авай уьлкве хьиз къалурнава.

Лап къадим чешмейра (чи эрадал къведалди V - чи эрадин III виш йисар) лезгийрин Ахцагь, Кьурагь, ЧIур, Кьаркьар, Касан, Кьаркьаран, Гелан, Гелда, Ракъин, Чепекь, Хьилер, Гияр, Алам, Йаргу, Пел, Кьвепеле, КIеле, Билисан, Цри, Мийсар, ЧIанахъар, Къай хьтин шегьерринни хуьрерин тIварар гьатнава. Амма а тIварар гьам къадим авторри чпин чIаларив кьадайвал кхьенвайвиляй, гьамни урус чIалаз элкъуьрдайла гзаф дегишвилер кьиле фенва. Гьавиляй Кьурагь - Кераун, Кьаркьаран - Гогарен, Ракъин - Раги, Чепекь - Джекбек, Гияр - Гуар (Куар), ЧIанахъар - Чанахар, ЧIур - Чор (Чола), Билисан - Билистан хьиз кхьенва ва икI мад.

Юкьван асиррин чешмейра лезги хуьрерин тIварар генани пара ава. Амма гьабурун транскрипцияни халис лезги гафарилай гзаф фаркьлу я. Месела, Моисей КьакьанкъатвацIвидин "Агъвандин тарих" ктаб урус ва азербайжан чIалариз элкъуьрдайла чи хуьрерин тIварарикай Къацу - Къакъу, КьетIенхуьр - Адехер, ГелмецI - Гоменк, Уьруькан - Урекан, ЦIрхар -Срхари, ЦIахуран - Дасхуран, Кис - Гис (Киш), Хуьруькь - Хрук, Муьшкуьр - Маскут (Мускур), ЦIугьар - Согьар, Цазпатан - Сазбадай, КIелет - Калсет, Кьвекам - Гегам, КьакьанкъатвацI - Каганкатук, МитIрис - Метриса, Давдакьан - Дивдикан, МатIалис - Маталис хьиз кхьенва. Са анжах Члах хуьруьн тIвар авайвал къалурнава.

XII асирдин автор Мхитар Гошан "Алпан хроника" тIвар алай кIватIалдин урус ва азербайжан чIаларалди акъатнавай текстерани чи хуьрерин тIварар кхьидайла татугайвилериз рехъ ганва. Ина Къавгъпел - Хавхаберд, Кьакь - Гак, Дивахуьр - Дивахур, ЦIерик - Чарек хьиз кхьенва.

Юкьван асиррин араб чешмейрикай гегьеншдиз рахана кIанзава. Винидихъ тIварар кьур араб авторрин ктабра, гьакIни X-XIII асирриз талукь маса араб чешмейра цIудралди лезги хуьрерин тIварар дуьшуьш жезва. Араб чIалав кьадайвал къелемдиз къачунвай и тIварар урус ва азербайжан чIалариз элкъуьрнавай араб чешмейра икI къалурнава: Мускур (Муьшкуьр), Келей Сувар (Сувар кIеле), Курмуг (Кьурмух), Келе (КIеле), Калабад (КIелепад), Бел (Пел), Курхур (Куьрхуьр), Сурхур (Сурхуьр), Дутхур (ДутIхуьр), Харак (Харакь), Санкар (Санкьар), Каланкатус (КьакьанкъатвацI), Кава-зин (Кьвесин), Хасар (Хъацар), Дугур (Дуьгуьр), Каркала (КьаркьаркIеле), Зарах (Зутаргъ), Камсул (КIемцуьл), Кунтар (КIунтIар), Ганех (Уьнуьгъ), Курейш (Къуруш), Салар (Цлар), Шандаг (Шандагь), Укун (Шкун), Каркар (Гарагъар), Кала (КIелет), Сахар (ЦIрхар), Кадал (Квардал), Гак (Кьакь), Кутал (Кьудял), Сурух (ЦIуругъ), Сур (ЦIур), Калагь (Кьилагь) ва икI мад.

Гьа ихьтин чешмейра чи хуьрерин тIварар чIуруз кхьенвайвиляй са бязи авторри абуруз чпиз кIандайвал баянар гузва. Месела, дегь чIавара Къубадин чилерал хьайи Эмирвар, Кьиливар, Хьилавар хьтин къадим хуьрерин тIварар кьадайла, эхиримжи кьве топоним Килвар ва Шилавар хьиз къалурзава. Гуя и тIварар фарс чIалан "кIеле" хьтин мана гузвай "вар" топоформантди арадиз гъанвайди я. (А.С.Сумбатзаде. Азербайджанцы - этногенез и формирование народа, Баку, I990, с. 74). Бес фарс чIала "кьили" ва "хьила" вуч я? Жаваб гуз жезвач, вучиз лагьайтIа а чIала ихьтин гафар авач. Муькуь патахъай, археологиядин амукьайрини анра ихьтин кIелеяр хьайиди тестикьарзавач. И топонимар анжах лезги гафарикай арадиз атанвайбур я: Эмирвар (Эмиран + вар), Кьиливар (Кьилин + вар), Хьилавар (Хьилан + вар). Пуд лагьай ойконим лезгийрин хьел тайифадин тIварцIихъ галаз алакъалу я. КцIара исятдани и тайифадин тIвар алай хуьр ава: Хьилар.

А.С.Сумбатзадеди гьакI Нуран ва Камарван хьтин лезги хуьрерин тIварарни фарс чIалан "ан" ва "ван" формантри арадиз гъанвайди кхьизва. (Винидихъ къалурнавай чешме, ч. 74). Са гафни авачиз, чи чилерал фарс ономастикадин гелерни дуьшуьш жезва. Амма им чкадин топонимриз са кьиликай фарс чIалан куьмекдалди баянар гана кIанзава лагьай чIал туш. Фарс чIала "ан" формантди "гзафвал", "ван" формантди "кIвал" хьтин манаяр гузва. Гьавиляй и ойконимриз фарс формантрин куьмекдалди баянар гун дуьз туш. "Нуран" ойконим лезгийрин къадим идионим тир "Hyp" гафуникай ва лезги чIалан "ан" формантдикай арадиз атанва: Hyp + ан. Им гьакIни чи чIалан талукьвилин падеждин форма я: нин? - Нуран. Камарванни халис лезги гафарикай арадиз атанвай ойконим я: Камар + ван (Камарин ван, Камарван).

Гьа инал чи хуьрерин тIварар санлай - а, - агъ, - агь, - аз, - ал, - ан, - ах,- ахъ, - аргъ, - ет, - ик, - ил, - ин, - ит, - итI, - игъ, - мух, - рух, - ух,, - угъ, - ун, -ут, - ук, - ул, - ур, - уз, - уьгъ, - уьл, - уьтI, - цугъ, - ых, - э, - эгъ, - эз, - эл, -эн, - эргъ хьтин формантри арадиз гъанвайди рикIелай ракъурна кIанзавач. Ибурукай са кьадар формантри ва гзафвилин кьадардин - ар аффикс-ди чи хуьрерин тIварар чи чIалан везинлувилив кьадайвал, рифмадалди туькIуьрдай мумкинвал ганва. Ихьтин кьве слогдикай ибарат цIудралди ойконимар мисал яз къалуриз жеда: I) Миграгъ, Арагъ, КIварчагъ, Чирагъ, Ярагъ, Хутаргъ, Сугърагъ, Зутаргъ, Цаваргъ ва мсб. 2) Ругун, Яргун, Куркун, Рухун, Къужун, Шурун, Бургъун, Кркун, Кучун, Ушкун, Урсун ва мсб. 3) Грар, Крар, Klpap, Кркар, Лакар, ЧIакIар, ЧкIар, ЛукIар, КьакIар, Макьар, Хъукьар ва мсб. 4) АрхитI, МихитI, ЗахитI, ЭхнитI, ХипитI, ЦинитI ва мсб. 5) Ялцугъ, Бахцугъ, КIахцугъ, Хъуцугъ, Руцугъ ва мсб. Гьа ихьтин ойконимрин жерге мадни давамариз жеда. И тIварарихъ маса аламатни ава. Лезгийри са жергедин мукьвал хуьрериз рифмадин гафаралди тIварар гудай. Месе-ла, Ялцугъ, Бахцугъ, КIахцугъ ва икI мад.

Хуьрерин тIварар арадиз гъидайла халкьди "цIуру", "цIийи", "агъа", "вини", "кьулан", "чIехи", "гъвечIи" гафарикайни менфят къачунва ва гьавиляй чахъ чпин сад лагьай компонентар гьа и гафарикай ибарат тир шумудни са хуьрер ава: ЦIуру Худат, ЦIийи Дизахлы, Агъа СтIал, Вини СтIал, Кьулан СтIал, ЧIехи Муругъ, ГъвечIи Дегьне ва мсб.

Мад са месэладикай фагьумна кIанзава. Чи са кьадар хуьрерал са шумуд тIвар ала. Месела, Агъа СтIалдал Агьа Кран, Гдумдал Гытгым, КIиридал Klpap ва Икра, НуьцIуьгъ хуьрел Гуман, Хъукьвадал Куг, Цацархуьрел Заза, Цуругъал Зрых, Чеперрин хуьрел Джаба, Лгарин хуьрел Лгарпиркент, Испик хуьрел Спик, КIелетдал Къалажугъ, Зизикдал Цицик, Сусайдал Цуцай, Яргундал Гьезре, Бахцугъал Яйлахдин хуьр, Квардал хуьрел Куьре, Пиперхуьрел Къуза, Къурбанэфендидал Пирли, Истисудал Жангъу хьтин тIварарни ала. И ойконимар жуьреба-жуьре рекьералди арадиз атанва. Месела, профессор Р.И.Гьайдарова вичин "Лезги ономастикадиз гьахьун" ктабда кхьизвайвал, КIирийрин хуьруьн сифте тIвар КIир тир. Гзафвилин кьадардин - ар аффикс ккIана адакай КIирар хьана. Ударение алачир /и/ сес аватайла Klpap ва гугъуьнлай КIирияр хьтин формаяр арадиз атана. Амма документра ва картайра хуьруьн тIвар Икра (урус чешмейра гьатнавайвал) къалурзава.

Хуьрерин тIварарихъ гелкъведайла рикIел хвена кIанзавай мад са месэла ава. Лезгийри чара-чара чилерал цIийи хуьрерин бине кутадайла бязи вахтара са шумуд хуьруьз гьа са тIвар гудай. Гьавиляй гьам Куьре пата гьамни Къуба пата гьа са тIварар алай Лацар, Куьснет, Къалажугъ, Испик, Зизик, Филер, Асадахуьр, Къучагъ, Меле, Хуьрел, Смугъул, Гарагъар, Самур, Хуьрехуьр, "Пигьир, Камархуьр, ЛукIар хьтин хуьрер пайда хьана. Дагъустанда ва Азербайжанда "Къалажугъ" тIвар алай 3 хуьр ава. Дагъустанда тек са "Макьар" тIвар алай 6 хуьр къалуриз жеда: Макьар, Агъа Макьар, Вини Макьар, Къуба Макьар, Докъузпарадин Макьар, Чародадин Макьар.

Бязи чIавара гьа са тIвар алай хуьрер чара авун патал халкьди "сад лагьай", "кьвед лагьай", "пуд лагьай", "кьуд лагьай" хьтин гафарикай менфят къачудай. Месела, юкьван асирра Къубада Сад лагьай Кьаркьар кIеле, Кьвед лагьай Кьаркьар кIеле, КцIара Сад лагьай Къефлепел, Кьвед лагьай Къефлепел, Пуд лагьай Къефлепел, Кьуд лагьай Къефлепел, Кьвед лагьай Яргун, Хачмаза Сад лагьай Серкерпел, Кьвед лагьай Серкерпел хьтин хуьрер авай. Гила абур амач ва абурун тIварар "квахьнавай" хуьрерин сиягьдик акатнава.

Гьа инал лагьана кIанда хьи, дегь чIавара чахъ гьа са тIвар алай хуьрер мадни гзаф авай. Месела, тек са араб тарихчийрин эсеррай лезгийрихъ "Меле" тIвар алай I8, "Гуьне" тIвар алай 8, "Пел" тIвар алай I6, "Лакар" тIвар алай 6, "Дагьар" тIвар алай 5, "Палас" тIвар алай 5, "ЧIур" тIвар алай 4, "Лацар" тIвар алай 4, "Гелен" тIвар алай 4, ЦIелегуьн тIвар алай 4, "Члар" тIвар алай 3, "Латар" тIвар алай 3, "Бармак" тIвар алай 2 хуьр хьайиди малум жезва.

Чпин тIварар лезги тайифайрин тIварарихъ галаз алакъалу тир хуьрерни гзаф авай. Тек са гел тайифадихъ авсиятда 20 кьван ойконимар къалуриз жеда: Гел, Гелен, ГелмецI, Гелда (им гьакIни Дербентдин къадим тIварарикай садя), Гелер палас, Гелевар, (Куьре пата), Гелевар (Къуба пата), Гелел, Геленхьур, Гелхен, Гелен кIунтI, Гелер, Гили, Гелагь, Геленпел, Гелягъ, Гелтехъ, Геле яйлах, Гилиг, Гилгил.

Тарихдин чешмейра куьр тайифадин тIварцIихъай арадал атанвай ихьтин ойконимар гьатнава: Куьрхуьр, Куьрехуьр, Куьрел (Куьре пата), Куьрел (Къуба пата), Кьилагь Куьре, КIеле Куьре, КIурхуьр, Куьрер, Кириг, Куьрик (Къуба пата), Куьрик (Куьре пата), Куьреба хуьр, Куьр кIеле, Куьрмух, Куьргур, Куьркуьн ва мсб.

Лег тайифадин сихилри бине кутур хуьрерин тIварар ихьтинбур я: Лакар (санлай Куьре ва Къуба пата 6 хуьр), Агъа Лакар, Вини Лакар, Лек, Леки, Вини Леки, Агъа Леки, Кьулан Леки, Лекит, Лгар, Легхуьр, Легер, Леган, ЛегекI, Легар.

Тайифайрин тIварар алай хуьрерин сиягь мадни давамариз жеда. Сан-лай къачурла, гел, лег, куьр, хьел, кирк, муьшк, кас, миг, чIек, сул тайифайрин тIварарихъ авсиятда цIудралди ойконимар арадал атанай ва абурукай гзафбурун тIварар тарихдин чешмейра гьатнай. Чи хуьрерал и тIварарикай са кьадарбур исятдани алама.

"Квахьнавай" хуьрерикай рахадайла, мад са месэладикай лагьана кIанзва: тарихдин чара-чара девирра дявеяр, залзалаяр ва тIебиатдин маса басрухар себеб яз вишералди лезги хуьрер чкIана, арадай акъатнай. Абурун тIварар тамамвилелди чирна винел акъудун мумкин туш. Амма тарихдин чешмейрай чал чапхунчийри са бязи девирра тахминан чи гьикьван хуьрер чукIурнатIа къалурзавай делилар дуьшуьш жезва.

  1   2   3   4   5   6   7   8   9



Разместите кнопку на своём сайте:
Документы


База данных защищена авторским правом ©podelise.ru 2000-2014
При копировании материала обязательно указание активной ссылки открытой для индексации.
обратиться к администрации
Документы

Разработка сайта — Веб студия Адаманов