Чи чкайрин tibapap абур гьикi чирна kiah3aba? icon

Чи чкайрин tibapap абур гьикi чирна kiah3aba?



НазваниеЧи чкайрин tibapap абур гьикi чирна kiah3aba?
страница2/9
Дата конвертации14.11.2012
Размер1.11 Mb.
ТипДокументы
1   2   3   4   5   6   7   8   9
1. /Лезги_топонимика.docЧи чкайрин tibapap абур гьикi чирна kiah3aba?

ДЕЛИЛАР ГЗАФ ABA


Са бязи чешмейра ва VIII виш йисаз талукь къадим лезги ктабда ("Алупан улуб") къалурнавайвал, гьеле III асирда Ирандин пачагь Багьрам шагь-ди Алупандин Пакул ва Муьшкуьр вилаятриз 60 агъзур фарсар куьчарнай. Чкадин агьалияр сувариз ва ларариз акъуднай.

Чапхунчийри чи чилерал маса миллетар куьчарунилай гъейри, гьакI есирвиле кьур лезгияр чпин уьлквейриз тухуз, абурун хуьрер ичIиз тазвай. Бизансви Менандра вичин "Тарих" ктабда кхьенвайвал, тек са 586-йисуз Бизансдин сердерди Куьр вацIалай алудна агъзурралди лезгияр Римдиз тухванай.

722-йисуз арабрин сердер Абу Убайд Жаррагьа лезгияр муьтIугъарун патал 60 агъзурдав агакьна мислимрикай кьве кьушун туькIуьрнай. Ахцегьин патав кьиле фейи женгера 7 агъзур кьван арабар гьелек хьанай. ЯтIани абуру кIеле кьан патал вадра Ахцегьал вегьенай. Чпихъ чIехи къуватар авайтIани, чапхунчийрин ниятар кьилиз акъатначир. Санлай I0 агъзурдалай виниз аскерар квадарай Абу Убайд Жаррагь эхирни хаинрин куьмекдалди кIеледиз гьахьиз алахънай. Мад гъилера кIаник акатна, кьулухъ чIугур сердерди кIеледилай гъил къачуна муькуь лезги вилаятрал вегьенай. Араб тарихчийри кхьенвайвал, мислимри Самурдин къерехда лезгийрин 40-далай виниз хуьрер чукIурнай ва чпин аксина женг чIугур вишералди агьалияр яна кьенай. 2700 кас есирвиле кьуна Сириядиз ракъурнай.

Араб авторрикай ал-Балазуридин "Футугь ал-булдан" ва Ибн ал-Асиран "Тарих ал-Камиль" ктабра кхьенвайвал, 783-йисуз Марван ибн Мегьамеда хазаррихъ галаз женгина 40 агъзурдав агакьна буртасарни гьезерар есирвиле кьунай. Буртасар ада Кахетиядиз, "гьезер тайифаяр Самурдинни Шабрандин арада авай дуьзенлухдиз,лезгийрин вилаятдиз куьчарнай". (Ал-Балазури. Футугь ал-булдан. Лейден, I876.4. 207-208). Куьруь вахтунда бунт къарагъарай буртасри чпиз регьбервал гузвай арабрин эмир яна кьенай ва абур катна ватандиз хъфенай. 7000 кьван хазарар лагьайтIа, лезгийрин чилерал амукьнай. (Артомонов М.И. История хазар. Л.,I962. ч. 2I8-22I.). Гьа и кар себеб яз 30-дав агакьна хуьрерни гзаф чилер лезгийрин гъиляй акъатнай. Гуьгъуьнлай гьезерри чи хуьрерин тIварарни дегишарнай.

Vll-Х виш йисара араб чапхунчийри чи чилерал виш агъзурралди арабар куьчарна. Тарихдин чешмейрай малум жезвайвал, чара-чара вахтара арабрин сердеррикай Маслама ибн Абд ул Малика Лезгистандиз 24000 сирияви, Язид ибн Гьатам ул Мукаллабиди 40000 йеменви, Гьарун ар Рашида 30000 низарияр куьчарнай.

I230-йисуз Хорезм шагьдин хва Жамал уд-Дина Дербентдиз, Табасарандиз ва Муьшкуьрдиз 50000 туьрк агьалияр гъанай. Ихьтин гьалар гуьгъуьнин йисарани давам хьанай.


"Зубдат ат-таварих" ктабда кхьенвайвал, I386-йисуз Къизил Ордадин кьиле авай Тохтамыша 90 агъзур кьушундив Дербентдизни Ширвандиз басрух гайи чIавуз цIудралди лезги хуьрер цIай яна канай. Гуьгъуьнлай Тимурленга чи гзаф хуьрер харапIайриз элкъуьрнай. I395-йисуз Тимурленг монголрин аксина тухвай женгера гуржийриз куьмек гайи лезгийрилай кьисас къахчун патал Лезгистандиз атана. Гуржийрин ва осетинрин тарихчийри кхьизвайвал дагълар, дереяр, дуьзенлухар Тимуран гьуьл хьиз лепе гузвай кьушунривди ацIанвай. Гуржистан кьиляй-кьилиз цIай яна виран тур ада, лезгийриз генани чIехи дуван кьуна. Вишералди дишегьлиярни аялар цIуз вегьена кана. ЯтIани адавай лезгияр кьиляй-кьилиз муьтIуьгъариз хьанач. Гьавиляй I404-йисуз архиепископ Иоани де Галонифонтибуса вичин "Дуьнья кьатIунин ктаб"да кхьенай: "Тимурленгаз лезгийрин дагълар рам ийиз кIан хьана ва ада I00 агъзур кьушун кIватIна. Амма лезгийри монголар акI кукIварна хьи, Тимурленга вичин кьушун кьулухъ чIугуна, дяведилай гъил къачун патал эмир гана". Тимурленга лезгийриз гьихьтин дуван кьунатIа хъсандиз кьатIунин патал мад кьве делил гъин: XVIII виш йисан алпан тарихчи, каталикос Есаи Гьасан Жалаляна вичин "Алпан уьлкведин куьруь тарих (I702-I722 йй.)" ктабда кхьенвайвал, Тимурленга агъзурралди лезгияр Афгъанистандин Къандагьар вилаятдиз куьчарнай. Маса чешмейра Афгъанистандиз 25 агъзур лезги куьчарнавайди къалурнава. I9II-йисуз Н.Н. Шавровадин Санкт-Петербургда чапдай акъатай "Новая угроза русскому делу в Закавказье: предстоящая распродажа Мугани инородцам" ктабда кхьенвайвал, дегь девирра кьиблепатан Мугьанда лезги тайифаяр яшамиш жезвай. Тимурленга гьужумар авур вахтунда и агьалийрин са паяр телеф хьана, муькуь паяр басрух гана анрай акъудна. Акъатайбуру Дагъустандин дагълара бине кутуна. (ч.37).

Юкьван виш йисара Алупандиз басрух гайи къуватри лезгияр маса вилаятрайни акъудна. Абуру "Куьрдинни Араздин дуьзенлухар ва Къарабагъдин дагьлар кьуна, анра яшамиш жезвай чкадин лезги тайифаяр Дагъустандин дагълар галайнихъ чукурна". (Известия Академии Наук Азербайджанской ССР. История, философия и права. №2. I990. ч. 43). Гьа и крар себеб яз, лезгияр чпи бине кутур вишералди хуьрерикай магьрум хьана. Азербайжандин кеферпатани лезгийрин кьилел чIехи мусибатар атана. Тарихчийри кхьизвайвал, "Азербайжан идара ийизвай вахтунда илханийри Юкьван Азиядай иниз къажарар, падарар, зулкъадарар, сорсорар, устажалияр хьтин тайифайрикай ибараттир 200 агъзур туьрк хизанар куьчарнай.Х\/I-Х\/II виш йисара сефевидри абурун са пай лезгийрин вилик пад кьан патал Кеферпатан Азербайжандиз куьчарнай". (Велиев (Багарлы) М.Г.Население Азербайджана." Музей этногрофических сокровищ". Азербайджанский настольный календарь, ч. И.(Азербайджановедение). Баку, I925.4. 387-409). Гьа и авторди-Мегьамед Гьасан Багьарлыди I92I-йисуз Бакуда чапдай акъудай вичин "Азербайжан" ктабда кхъенвайвал, сефевидри Къуба уезддин лезгияр муьтIуьгъарун патал иниз Ирандай баят тайифаярни куьчарнай.

Гуьгъуьнлай виридилайни пара лезги хуьрер чукIурайди Надир шагь хьанай. Тарихдин делилриз вил вегьен: I735-йисан октябрдиз Надир шагьди вичин кьушун пуд чкадал пайна. Вич сад лагьай кьушундин кьиле аваз Будугъизни Хинелугъиз фена. Кьвед лагьай кьушунди Докъузпарадинни Алтыпарадин хуьрерал вегьена. Пуд лагьай кьушунди КьепIиррин хуьр элкъуьрна цIарцIе туна. Чапхунчийри лезги хуьрерин чпиз табий тахьай агъзурралди агьалияр яна кьена. II-ноябрдиз пуд кьушунни Хьилерин хуьре санал кIватI хъхьана. Надир шагьдин кьушунди Дербентдиз фидай рекье чи I2 хуьр кьиляй-кьилди чукIурна.

I74I-йисан мартиниз лезгийри ва аварри Надир шагьдин 75 агъзур кьушундин аксина женг чIугуна. Къуватар барабар тушир ва са дагъвидихъ галаз душмандин 30 аскер кикIизвай. Ирандин тарихчи А.Т.Сардадвара вичин "Тарих-е-незами ва сийаси-йе довране Надершагь-е Афшар" ктабда къалурзавайвал, им чIехи ва амансуз женг тир. "Лезгийри вирида сад хьиз, муьтIуьгъ тахьана, рекьидалди женг чIугвазвай". Гьа и йисуз чапхунчийри Шеки-Ширван пата лезгийрин 30 хуьр чукIурна харапIайриз элкъуьрна. АВПР-дин (Урусатдин Къецепатан Сиясатдин Архивдин) материалрай малум жезвайвал, Надир шагьди Къубадайни Куьредай Хорасандиз I2 агъзур лезги хизанар куьчарнай ва Ирандай чи чилерал 9 агъзур фарс хизанар гъанай.

Урус тарихчийрикай Н.А. Сотавован, П.С. Буткован эсерра, ингилисрин тарихчи С.Жонсонан "Надир шагьдин тарих" (Лондон, I770) ктабда, АВПР-дин материалра ва маса чешмейра къалурнавайвал, Надир шагьди вичин аксина къати женгер чIугвазвай лезгийриз генани пара зулум авунай. I743-йисан зулуз Надир шагьди вичин аксина бунт къарагъарай Ширвандин ва Куьредин лезгийриз дуван кьуна. КьепIир хуьруьн патав фарсари бунтчияр кукIварна. I2 хуьруьн агьалияр санал кIватIна, чан аламаз абурун вилер акъудиз тур Надир шагьди Ширвандин ва Мугъандин лезгийриз кичIерарун патал абуруз I4 батман (лезгийрин са батман 6 кило я) акъуднавай вилер ракъурна. Хуьрер кьиляй-кьилиз цIай яна кана. ГьакI ятIани лезгийри чапхунчийрин аксина женг чIугунилай гъил къачунач. А.А.Неверовскийди кхьенай:"Лезгийрихъ галаз дявейра фарсар ара датIана магълуб жезвай ва кIевера гьатзавай. Гьавиляй Иранда ихьтин мисал арадиз атанвай: "Шагь акьулсуз ятIа, лезгийрихъ галаз дяведиз фирай". (Неверовский А.А. Краткий исторический взгляд на Северный и Средний Дагестан в топографическом и статическом отношениях до уничтожения влияния лезгин на Закавказье. СПБ., I848,4.9-I0.).

Надир шагьдилай алатайла лезгийрин хуьрер гзафни-гзаф XIX асирда урус чапхунчийри чукIурна. Урусатдин военный тарихдин архивдин (ЦГВИА) материалрай, чара-чара генералрин рапортрай ва маса чешмейрай (Килиг: Муьзеффер Меликмамедов. Къубадин гъулгъула. Баку, 2004.4.II-I3) ихьтин делилар малум жезва: I820-I823-йисара генерал Ермолова Къубадин ва Куьредин 27 хуьр кьиляй-кьилиз чукIурна. I837-йисан гатуз генерал Фезедин кьушунри Кьилагь, Хуьлуьхъ, Вини Калунхуьр, ЦIехуьл, ЭчIехуьр, Миграгъ, Къара Куьре хуьрер цIай яна кана. I839-йисуз генерал Головинан кьушунри Самур округдин I0 хуьр чукIурна. I844-I850-йисара урус пачагьдин кьушунри Имаматдик акатнавай 65 кьван лезги хуьрерикай I7 хуьр кьиляй-кьилди харапIайриз элкъуьрна. Гзаф лезги хуьрер Шейх Шамила туькIуьрай гьукуматдик-Имаматдик акатнавачир. ЯтIани урус генералри гьа хуьреризни басрух гана. I858-йисуз генерал Врангела чи I4 хуьр чиливди сад авуна. I877-йисан ноябрдин вацра генерал Комарован кьушунди лезгийрин I3 хуьр цIай яна кана.

XX асирда чи хуьрерин кьилел мадни чIехи мусибатар атана. I9I8-йисан март-апрел варцара эрмени дашнакри ва большевикри Къуба уездда мусурманрин I60-далай виниз хуьрер цIай яна канай. Абурукай 70-далай виниз хуьрер лезги хуьрер тир. Эхирни I9I8-йисан I8-майдиз Къубадин Дигагь хуьруьн кIама (гила иниз "Къанлу дере" лугьузва) лезгийри полковник Амазаспа регьбервал гузвай дашнакрин ва большевикрин кьушун кукIварнай.

Совет гьукуматди лезги хуьрерик иллаки чIехи зарар хукIурна. "Гележег авачир хуьрер" тIвар гана I928-I970-йисара лезгийрин 80-далай виниз дагъдин хуьрер арандиз куьчарна. Тек са Кьиблепатан Дагъустандин СтIал Сулейман райондай 25 хуьр, Мегьарамдхуьр райондай 5 хуьр, Ахцегь райондай II хуьр, Докъузпара райондай 8 хуьр, Кьурагь райондай I3 хуьр, Хив райондай 9 хуьр, Рутул райондай 5 хуьр, вири санлай 76 хуьр арандиз акъудна. (Килиг: Абдулбари Магьмудов. Залзала. Магьачкъала.I996.) Чи бубайри бине кутур къадим хуьрер харапIайриз элкъвена. I966-йисан 20-апрелдиз Кьиблепатан Дагъустанда хьайи залзалади 26 хуьр чукIурна. I8 агъзурдалай виниз инсанар дуьзенлухдиз куьч хьана.

Са бязи районрай лезги хуьрерин агьалияр са себебни авачиз маса чкайриз куьчарнай. Большевик регьберрин тапшуругъдалди I952-йисан тек са вацран къене Азербайжандин Нуха(гилан Шеки), Къах, Закъатала ва Белокан районрай I500 лезги чпин хуьрерай акъудна суьргуьн авунай.(Мир Жафер Багъирован дуван.(Архивдин материалар). Азербайжан чIалалди. Баку,I993.ч.78.). Санлай XX асирда, яни са виш йисан къене лезгийрин 70-далай виниз хуьрер михьиз терг хьана. Тек са КцIар районда Дабур, 2-Яргун, Куьрел, КIелехуьр, Хуьруьнхуьр, Гурсан, Магьмудхуьр, ЦIуру хев, Рутар, Пеленхуьр, Кучумахуьр, Легар, ЧIаракIар, Юсуфахуьр тIварар алай I4 хуьр арадай акъатна.

Къебеле (Кьвепеле) райондин кьуьзуьбурун рикIел XX асирдин 50-йисара гадарай, гила "квахьнавай" хуьрерин сиягьдик акатнавай Севреван (адаз Севреганни лугьудай), Сармаших, Мершер, Дуружа хьтин хуьрерин тIварар хъсандиз алама. Севреван хуьр Камарвандин кефер пата, Туьрян вацIун кьиле, Дагъустандин сергьятдал алай. Фин-хтун гьикьван четин тиртIани, Севреван 300-дав агакьна кIвалер авай къадим ва чIехи дагъдин хуьр тир. Кьуьзуьбуру ихтилатзавайвал, Севревандал вегьей Надир шагьдин кьушун рехъ жагъун тавуна кьулухъ элкъвенай. Хуьруьн кьилив гвай тамара ва кIамара вагьши гьайванрикай север генани пара жедай ва абурун ванер виринриз чкIидай. Гьавиляй хуьруьз "Севреван" тIвар ганай.

Адалай алатайла Мершер хуьр къвезвай. Аниз фин генани четин тир. ЯтIани ина I00-далай гзаф кIвалер авай. Мершер лезгийрин хьел-чIемерукар, турар, жидаяр ва маса яракьар расзавай хуьрерикай тир. Мершервий-ри чпин яракьар Дагъустанда ва Ширванда маса гудай. Са бязи чешмейра къалурнавайвал, и яракьриз тай авачир.

Дагъдин хушда, яйлахрин юкьва экIя хьанвай Дуружа хуьре са бязи кIвалер исятдани саламатдаказ ама. Фадлай куьч хьайи са кьадар инсанар гатуз ина хуьруьн майишатдин крарихъ машгъул жеда, садбур ял ягъун патал хкведа.

XIX виш йисан эхирра Кьвепеледа КIамар хуьр, Кьакьанхуьр, Пеленхуьр, Меле, КIелепад, Цацанхуьр, Силибир, Дегьне хьтин хуьрер квахьна. Эхиримжи кьве хуьруьн тIвар, яни Силибир ва Дегьне Къуба патани дуьшуьш жезва, Куьре патани. КцIарин Силибир хуьр генани машгьур тир. Юкьван асирра ина кьве Силибир авай - ЧIехи Силибир, ГъвечIи Силибир.

"Дегьне" тIвар алаз Къубада кьве хуьр хьанай: Сад лагьай Дегьне ва Кьвед лагьай Дегьне. Гила ина "дегьне" компонент хуьзвай "Дегьне вацТ патомоним, "Дегьне кIам" топоним, "КъирицI Дегьне" ойконим дуьшуьш жезва. Идалай гъейри дегь чIаварилай гилан Шеки райондин чилерал ЧIехи Дегьне ва ГъвечIи Дегьне хуьрерин бине кутунай. Абур исятдани Шекидин чIехи хуьрерин сиягьдик акатзава.

Къадим лезги хуьрерикай рахадайла, мад са месэладикай фагьумна кIан-зава. Чи бубайри са бязи шегьерризни хуьрериз сад хьтин тIварар янай. Месела: КIеле, Муьшкуьр, Билисан, Йаргу, Алам, Мийсар, Къай, Гияр, Кьу-рагь, Пел, ЧIехи Пел, Кьвепеле, ЧIур, Касан, Гелда, Худат, МитIрис, Чирагъ, Миграгъ, Гурсан ва икI мад. И фикир субутдай са шумуд мисал. Анжах Къу-ба, КцIар ва Хачмаз районрин чилерал "КIеле" тIвар алай гьихьтин шегье-рарни хуьрер хьанайтIа ва алай вахтунда гьихьтинбур аватIа лугьун. Къуба патан лезгийри Къубадиз исятдани КIеле лугьуда. И шегьердин тIвар гьам арабрин, гьамни фарсарин къадим чешмейра гьатнава. Исятда Къубада "кIеле" компонентдикай арадал атанвай КIеледуьз ва КIеле Худат хьтин хуьрер ава.

Археологиядин амукьайри субутзавайвал, КIеле шегьердилай гъейри Къубадин чилерал Сад лагьай КIеле, Кьвед лагьай КIеле, Пуд лагьай КIеле хьтин хуьрер хьанай. Сад лагьай КIеле чи эрадал къведалди I агъзур йисан сад лагьай паюна, Кьвед лагьай КIеле чи эрадин эвел кьилера, Пуд лагьай КIеле чи эрадин XIII асирдиз арадал атанай. (Дж.А.Халилов, К.О.Кошкарлы, Р.Б.Аразова. Археологические памятники Северо-Восточного Азербайджана. Баку, I99I, ч. 35-37).

Юкьван виш йисара Къубада Мелет хуьрни хьанай. Археологри адан амукьаяр I980-йисуз винел акъудна. Гьа йисуз абуру гилан Хъимил хуьрелай са километр кьван яргъа тир, "Сад лагьай Гаргар КIеле" тIвар ганвай чкадални хуьр хьайиди ашкара авуна.

Дагъдин ценце, чIехи тIулал бине кутунвай Сад лагьай Гаргар КIеледихъ чIехи чилер авай. Чи эрадик кьил кутадайла анагхуьр тир. VI-VII виш йисара хуьр шегьердиз элкъвенай. Археологиядин амукьайрини и кар субутзава. Яшайишдин чкадин юкьни-юкьвал а девирдин шегьерриз хае кIеледин имарат алай. Тек са кIеледи 2000 квадратметр кьван чка кьазвай. (Вини-дихъ къалурай чешме, ч. 39).

Кьвед лагьай Гаргар КIелени Хъимилиз мукьва я. И хуьруьн бине Кьудял вацIун къерехда, алгъай чкадал кутунвайди малум жезва. Археологриз инай къадим лезги нехишарни гьайванрин шикилар алай кутарар, хъенчIин кварар, кишпирдин цамарни япагьанар, экуь шабалт рангунин хтарар ва маса затIар жагъанва. Цамарин са кьил гъуьлягъдин кьилиз ухшар я. Археологиядин материалар анализ авур алимри и хуьр V виш йисан эвел кьилера арадал атанвайди къалурнава.

XIX виш йисан эхирралди Куьреда Гаргар майдан тIвар алай хуьр хьанай. Дагъустанда гьакI Гаргарпел хуьрни авай. "Гаргар" гафунихъ галаз алакъалу тир тIварар маса чкайрани дуьшуьш жезва. Мисал яз Къарабагъдин Гаргар вацI, Дагъустандин Гаргар дагъ къалуриз жеда. Лезгийрин гарг тайи-фа (гзафвилин кьадар: гаргар) тек са Кьибле Дагъустанда ва Кеферпатан Азербайжанда ваъ, гьакI Мил-Къарабагъ дуьзенлухрани яшамиш хьанай. Гьавиляй "Очерки истории СССР" (М., АН СССР, I956) ктабда ва машгьур алим К.В.Треверан "Очерки по истории и культуре Кавказской Албании" эсерда къалурнавайвал, гьеле чи эрадин III-IV виш йисаралди гилан Мил дуьзенлухдиз Гаргар дуьзенлух лугьузвай.

Чка атунивай са месэладикай лагьана кIанзава. Надир Мамедов хьтин са бязи алимри гъиле тарихдин са делилни авачиз гаргар туьрк чIалалди рахазвай халкь тир лугьузва. Ада кхьизва: "Са бязи ахтармишзавай ксари Азербайжандин гаргар гилан чечен-ингушрин, масабуру рутул-цIахуррин улу бубаяр я лугьузва. Амма тарихчи алим, тарихдин илимрин доктор Камал Алиева гаргар туьрк чIалан халкь тирди къалурнава". (Н.Мамедов. Азербайжандин чкайрин тIварар. (Азербайжан чIалалди). Баку, I993, ч. I38). Гьа инал лагьана кIанда хьи, и автордин гафари Азербайжандин Камал Алиев хьтин машгьур тарихчидин тIварцIиз леке гъизва. Вучиз лагьайтIа К.Алиева тарихдин илимдик пай кутур вичин "Античная Кавказская Албания" ктабда къадим авторрин фикирар тестикьарнава. А авторрикай Метродор Скепскийскийди, Гипсикрата ва Страбона гаргар Кьурагь дагъларин ценера, гьакI и дагъларин кефер пата ва кьибле пата авай дуьзенлухра яшамиш хьайиди къалурнава. (Страбон. География в I7 книгах. Перевод, статья и комментарий Г.А.Стратановского. М.: "Наука", I964. XI, 5, I).

Гаргар Страбона лагьай чилерал яшамиш хьайиди Самур вацIун кьиле авай Гаргар дагъди, Гаргар тIвар алаз Къубадин ва Куьредин чилерал хьа-йи хуьрери ва маса делилрини субутзава. Лезги чIалан группадик акатзавай рутул ва цIахур чIалара "гаргар" гаф исятдани амазма ва ада "къунши", "мукьвад" хьтин манаяр гузва. КцIар райондин Хьил ва Хьил уба хуьрера "гаргар" тIвар алай тухумар ава. Гьа ихьтин делилри мад гъилера гаргар а тайифайрин къуншидал, тахминан Страбона лагьай чилерал яшамиш хьайиди субутзава. Гьугъуьнлай гаргари маса чилерални бине кутунай. Гьвиляй Камал Алиева кхьенва: "Гаргар Каспидинни Самур цIиргъинин дагъларин арада авай Кьурагь дагъларин хушара, гьакIни Кьурагь дагъларилай кеферда ва кьибледа авай дуьзенлухра яшамиш хьанай... Гаргар этнонимдихъ авсиятда маса чилерал дуьшуьш жезвай чкайрин тIварари ихьтин фикирдал гъизва: гаргар тек са Кефер-РагъэкъечIдай Къафкъаздин дагъларин ценера ва дуьзенлухра ваъ, гьакI Кьибле - РагъэкъечIдай Къафкъаздихъ галкIизвай чилерал ва Гаргар вацIун къваларивни яшамиш хьанай". (Кемал Алиев. Античная Кавказская Албания. Баку, I992, ч. 54).

КцIар районда исятда КIелет (Къалажух) тIвар алай кьве хуьр ава. Идалай гъейри "кIеле" компонент квай ГьасанкIеле, БедиркIеле, ГуьндуьзкIеле хьтин хуьрерин тIварар къалуриз жеда. Дегь чIавара Кьулан вацIун эрчIи пата, гилан Яргун хуьруьн къвалав КIелехуьр (адаз КIеледхуьрни лугьуда) хьанай. Са бязи алимри ам юкьван асирра, VII асирдилай гуьгъуьниз арадал атанвайди къалурзава. Амма и фикир гьакъикъатдив кьадайди туш. Сад лагьайди, анай жагъанвай къапарин вири ваъ, са шумуд юкьван асирриз талукьбур я. Гьавиляй анжах и делил асасдиз къачуна, хуьр юкьван виш йисара арадал атайди я лугьуз жедач. Кьвед лагьайди, тарихдин чешмейрай VII асирдиз арабри чи чилерал гьужумдайла ина кIеле авайди малум жезва. Пуд лагьайди, гьеле II асирда Клавдий Птолемея туькIуьрай картада Йаргу шегьердин къвалав КIелехуьр гвайди къалурнава.

Хуьр сад-садалай хкаж хьанвай пуд чилин чкадикай (террасдикай) иба-ратя. Сад лагьай террасдин майдан I000 квадратметр, кьакьанвал 48 метр я. КIунтIунин гуьне квай чкаяр тик я. Кьибле ва рагъэкъечIдай патарай рекьер акъудна, кIвалер эцигдайла кьацIар атIанва. Эвел са кIунтIунал, ахпа муькуь кIунтIарал хуьр кутунва. Инаг стратегиядин жигьетдай гзаф къулай чка тир ва гьавиляй сад лагьай, яни лап кьакьан террасдал кIеле алай. Вац-ly ва тик гуьнейри душмандиз иниз акъатдай мумкинвал гузвачир. Лезгийри ина фарсарин, арабрин, монголрин, урусрин гзаф кьушунар кукIварнай.

Хачмаз районда ГьасанкIеле хуьр ава. Дегь чIавара Мушькуьрдин чилерал "кIеле" компонент квай хуьрер генани гзаф алай. Месела, археологри VII виш йисан юкьвара арадал атай КIеле хуьруьн амукьаяр ашкара авунва. Хуьр гилан "КIелед чка" лугьузвай тIулал кутунай. ГьасанкIеле алай чкадал лезгийри чи эрадал къведалди кутур хуьруьз КIеледпел лугьудай. Хуьруьн кIеледи I500 квадратметрдин чка кьазвай. Чи эрадин X-XI виш йисара Kleледпел чапхунчийри цIай яна канай. Тахминан виш йис алатайла, XII асирдин эвел кьилера лезгийри ина цIийи хуьр кутун хъувунай.

Гила "пел" ва "кIунтI" компонентри арадал гъайи са бязи хуьрерикайни шегьеррикай лугьун. Сифте яз I963-йисуз археологри КцIар райондин Агъа Лакар хуьруьн патав юкьван виш йисаризталукь къадим шегьердин амукьаяр ашкара авуна. Гилан Агъаханпел (асул тIвар "Агъа пел" я) лугьудай чкадал араб чешмейра "Бел" хьиз гьатнавай Пел шегьер хьанай. Шегьердин агьалийри араб чапхунчийрин аксина къати женгер чIугунай ва гьавиляй чпин пацук акатай кумазни, кьиле ял гьатай мислимри Пел чукIурнай.

I976-йисуз археологри КцIар райондин чилерал Сад лагьай ЧIехи Пел, Кьвед лагьай ЧIехи Пел ва Пуд лагьай ЧIехи Пел хуьрерин амукьаяр винел акъудна. И пуд яшайишдин чкани Баку-Ростов шегьредин къерехда, гилан Кчан хуьруьн патав гва. (Дж.А.Халилов, К.О.Кошкарлы, Р.Б.Аразова. Археологические памятники Северо-Восточного Азербайджана. Баку, I99I, ч. 68-72).

Сад лагьай ЧIехи Пелен амукьаяр Кчандин кефер пата, хуьрелай 2 километр кьван яргъа чкадал ашкара авунва. РагъэкъечIдай патай ам Кьвед лагьай ЧIехи Пел, кьибледай Пуд лагьай ЧIехи Пел хуьурерихъ галаз сергьятламиш хьанва. И хуьр I5 метр кьван кьакьан кIунтIунал кутунва. "Пулан майдан I800 квадратметр я. Инай жагъанвай къадим къапари ва маса материалри хуьр чи эрадал къведалди, кишпирдин (буьруьнждин) девирдин эвел кьилера кутунвайдакай хабар гузва.

Кьвед лагьай ЧIехи Пел Кчандилай 2,5 километр кьван яргъа я. И хьур кьве кIунтIунал кутунай. Кефер патай кIунтI чилелай I5 метр, кьибле патай 8 метр кьван кьакьан я. Хуьр кутунвай тIулан майдан гзаф гегьенш я. Археологиядин материалрин анализди къалурзавайвал, хуьр кишпирдин девирдилай юкьван асиррин эвел кьилералди аваз хьанай.

Пуд лагьай ЧIехи Пел чилелай 6 метр кьван кьакьанвилихъ хкаж хьанвай чкадал кутунай. Чи эрадал къведалди арадал атай и хуьр чи эрадин XI асирдалди саламатдаказ амай.

"Пел" компонентди арадал гъайи ойконимрикай Гавдишанпелни дегь чIаварин тIварарик акатзава. Са бязи алимри "Гавдишан" гафуниз акатайвал баянар гузва. Месела, Исамеддин Османова 2000-йисуз Бакуда азербайжан чIалалди чапдай акъудай вичин "КцIар район" ктабда кхьенва: "Говдишан лугьудай чкадин тIвар фарсарилай амайди я ва ам фарс чIалалди яц такур дагъ лагьай чIал я", (ч. 24).

Хъсандиз фагьум авуртIа, им къундарма баян тирди гьасятда кьатIуниз жеда. Сад лагьайди, чкадин тIвар Говдишан ваъ, Гавдишан я. Кьвед лагьайди, "гав" чи чIалаз фарс чIалай атай гаф туш. Ам фарсари чавай къачунвай асул лезги гаф я. Чи чIалан лексикадин лап куьгьне къатариз талукь тир "гав" гафуни "суван яц" мана гузва. Фарс чIала ам анжах "яц" хьиз ишлемишзава. Аквазвайвал, чна хуьруьн майишатда менфят къачузвай кIвалин гьайвандиз "яц", вагьши гьайвандиз "суван яц" ("гав") лугьузва. Муькуь патахъай, "гав" гафунин чи къадим "Гавдиш" идионимдин сад лагьай паюнихъ галаз манадин жигьетдай са алакъани авач. "Гавдишан" лагьай чкадин тIвар "гав" дибдикай ваъ, "Гавдиш" дибдикай арадал атанвайди я. Гавдиш чи эрадал къведалди Алупандал вегьей чапхунчийрин аксина женг чIугур лезги къагьриман я. Пуд лагьайди, Гавдишан тIвар са чкадал ваъ, пуд чкадал ала. Кьуд лагьайди, Гавдишан дагъ туш. Дагъ чиливай лап кьакьандиз хкаж хьанвай чкадиз лугьуда. Къунши хуьрерин жемятри "Гавдишан пелер" лугьузвай чкаяр дуьзенлухда авай кIунтIарикай ибарат я ва къадим хуьрерни гьа кIунтIарал кутунай. И тIвар лезгийрин къадим Гавдиш идионимдикай ва "ан" формантдикай арадал атанва. Гавдиш + ан. Им лезги чIалан талукьвилин формани я: нин? - Гавдишан.
1   2   3   4   5   6   7   8   9



Разместите кнопку на своём сайте:
Документы


База данных защищена авторским правом ©podelise.ru 2000-2014
При копировании материала обязательно указание активной ссылки открытой для индексации.
обратиться к администрации
Документы

Разработка сайта — Веб студия Адаманов