Чи чкайрин tibapap абур гьикi чирна kiah3aba? icon

Чи чкайрин tibapap абур гьикi чирна kiah3aba?



НазваниеЧи чкайрин tibapap абур гьикi чирна kiah3aba?
страница3/9
Дата конвертации14.11.2012
Размер1.11 Mb.
ТипДокументы
1   2   3   4   5   6   7   8   9
1. /Лезги_топонимика.docЧи чкайрин tibapap абур гьикi чирна kiah3aba?

И гафунин фарс чIалахъ галаз са алакъани авач. Амма тарихдин чешмейрай аквазвайвал, Гавдишандин фарсарихъ галаз маса алакъа хьанай. I74I-йисуз Надир шагьди Сад лагьай Гавдишанд пеле кьуд пад виливди хуьдай постар туькIуьрнай. Инай Куьрединни Къубадин чилер хъсандиз аквадай. Гьа йисан зулуз Надир шагьди есирвиле кьур са агъзурдалай виниз лезгияр Гавдишандиз гъанай. Абурукай кьвед-пуд виш инсан вичин кьушундихъ галаз санал Хьилерин тама авай лезги кIеретIрин аксина женг чIугваз ракъурнай. Стхайрин винел фидач лагьайбурун вилер акъуднай, гъилер атIанай, са кьадар инсанар яна кьенай.

Ирандин тарихчи А.Т.Сардадвара и вакъиа кьиле фейи чкадин тIвар Кавдишбил (яни Гавдишапел) хьиз къалурнава.

Гавдишан пелер пуд я. Сад лагьай Гавдишанпелен амукьаяр Манкъулидхуьруьз мукьва чкадай жагъанва. И хуьр чиливай I3-I9 метр кьакьандиз хкаж хьанвай кIунтIунал кутунвайди чиржезва. Археологиядин материалри ам чи эрадал къведалди I агъзур йисан эвел кьилера арадал атанвайди тести кьарзава.

Кьвед лагьай Гавдишанпел Манкъулидхуьруьвай 3-4 километр яргъа, кефер-рагъэкъечIдай пата, дуьзенлух чкада кутунай. И хуьр тахминан чи эрадал къведалди I агъзур йисан эвелра кутурди малум жезва.

Пуд лагьай Гавдишанпел генани чIехи хуьр тир. Ам кишпирдин девирдин сифте кьилера кутунай. Къадим хуьр алай кIунтI чиливай 7-I2 метр кьван кьакьандиз хкаж хьанва. КIунтIунин винел патан чин 7I00 квадратметр я. Инай кварквацI къванерикай, кишпирдикай, хъенчIикай раснавай къапар жагъанва. Вазайрал къадим лезги нехишар ала. Ихьтин нехишар маса хъенчIин къапарални чIугунва. Инай гьакI къуьл регъведай къванер, жуьреба-жуьре затIар хци ийидай къванер, къупуяр ва маса шейерни жагъанва. "Гьа икI, - кхьизва археологри, - III Гавдишанпел буьруьнж девирдин сифте кьилера кутунвай хуьр я ва ада и зонадин са чкадал ацукьна яшамиш жезвай тайифайрин лежбервилин меденият гьихтинди тиртIа къалурзава". (Дж.А.Халилов, К.О.Кошкарлы, Р.Б.Аразова. Археологические памятники Северо-Восточного Азербайджана. Баку, I977, ч. 77).

"Пел" компонентди арадал гъайи ойконимрик Гурсанпелни акатзава. Адан амукьаяр сифте яз I976-йисуз лезги алим, Азербайжандин Гьукуматдин Университетдин профессор, тарихдин илимрин доктор Абидулла Оружева вичин студентрихъ галаз санал КцIар райондин ЧIакIар хуьруьн патав ашкара авунай. Хуьр алай чка эгъуьндайла I,I5 метр кьван деринда къванцин паруяр авайди чир хьанай. Инай гьакIни жуьреба-жуьре нехишар алай къапар жагъанва. Къадим хуьруьн сурар алай чкада накьвадин ва къванцин яшикриз ухшар тир сурар винел акъуднава. Накьвадин сурай рагъакIидай патахъ элкъуьрна кучукнавай инсандин ва балкIандин кlapaбар жагъанва. Сура гьакI кутар, кIарабдин риб, лишанар алай ракьун Klycap ва ракьун чукIулни авай.


Къванцин ящикдиз ухшар сурай инсандин кIарабрихъ галаз санал яру рангунин кутар, чIулав рангунин кьил алай элкъвей чIехи къажгъан хьтин къаб, металлдин дуьгмеяр ва заколкаяр, жуьреба-жуьре рангарин хтарар, кишпирдикай раснавай безегдин затIар ва ракьун предметар жагъанва. Кьил акъуддай ксари археологиядин материалар асасдиз къачуна Гурсанпел чи эрадин III асирда кутунвай хуьр я лугьузва. (Оружев А.Ш. Археологические раскопки на раннем средневековом памятнике Гурсанпель (Кусарс-кий р-н) и Салмантепе (Кубинский р-н)//Сб. АЭИА. Баку, I979, ч. 24-25.)

Дегь чIаварин лезги хуьрерикай Къефледпелер генани фикир желбдайбур я. "Къефле" къадим лезгийри чIехи кьушундиз лугьудай. И гаф чи чIала исятдани амазма. Чахъ Къефледпел тIвар алай 4 хуьр хьанай. Абурун амукьаяр КцIар-Худат шегьредин чапла ва эрчIи патара жагъанва. Лезгийри чпин къефлеяр акъвазай чкайриз Сад лагьай Къефледпел, Кьвед лагьай Къефледпел, Пуд лагьай Къефледпел, Кьуд лагьай Къефледпел хьтин тIварар ганай.

Сад лагьай Къефледпелен амукьаяр сифте яз I960-йисуз ашкара хьана. И хуьр чиливай 7-II метр кьакьандиз хкаж хьанвай кIунтIунал кутунай. КIунтIунин винел патан чин 2300 квадратметр я. Инай руьхъ, ханвай хъенчIин къапар, къванцикайни кIарабдикай раснавай затIар, цIай ийидай чкайрин, къуларин, гьакI фурарин амукьаяржагъанва. ЧIулав ва рехи рангарин къадим курарални гетIейрал нехишар ала. Жагъанвай затIарин арада къванцин якIвар, регъвер, тарквар, мукал паталди алава чахмахд къванер, затIар хци ийидай къванер, кIарабдин риперни ава.

Гъилик авунвай материалри археологлар ихьтин фикирдал гъанва: "I Къефледпелез талукь археологиядин материалди, иллаки хъенчIин затIари Закавказедин меркездин ва кьибле районрин ваъ, къвалав гвай Дагъустандин гьа са вахтунин куьгьне затIарихъ ялзава ва I Къефледпел хуьр чи эрадал къведалди III агъзур йисан эхирра - II агъзур йисан сифте кьилера кутунвайди тестикьаруниз асас гузва". (Халилов Дж. А., Кесеманлы Г.П. Гяфлетепелери - поселение эпохи ранней бронзы в Азербайджане.//Сб. Кавказ и Восточная Европа в древности. М., I974, ч. 55-59).

Кьвед лагьай Къефледпел чи эрадал къведалди III агъзур йисан юкьвара кутунвай хуьр я. Къадим яшайишдин чка алай кIунтI кефер-рагъэкъечIдай патай чиливай I5 метр, муькуь патарай I0 метр кьакьандиз хкаж хьанва. КIунтIунин винел патан майдан 3000 квадратметр я. Инайни Сад лагьай Къефледпелей жагъанвай хьтин затIар жагъанва. Алимри лугьузвайвал, Кьвед лагьай Къефледпелен археологиядин амукьайрини и зонадин са чкадал ацукьна яшамиш жезвай тайифайрин кишпирдин девирдин сифте кьилериз талукь тир лежбервилин меденият къалурзава.

Пуд лагьай Къефледпел хуьруьн амукьаяр ракьун девирдиз ва юкьван асиррин сифте кьилериз талукьбур я. Ам КцIар-Худат шегьредин эрчIи пата ашкара авунва. Тарихдин чешмейрай ва археологиядин материалрай аквазвайвал, ина сифте яз хуьр чи эрадин I асирда кутунай. VIII асирда араб чапхунчийри чпин аксина женг чIугур и хуьруьн агьалийриз дуван кьунай ва абурун хайи макан харапIайриз элкъуьрнай. XVI виш йисан эвелра лезгийри ина Худат тIвар алай цIийи хуьр арадал гъанай. XIX виш йисан юкьвара агьалияр инай куьч хьана ва абуру маса чкада хуьр кутуна.

Винидихъ чпин тIварар кьур хуьрерилай гъейри КцIарин, Къубадин, Хачмаз ва Девечи районрин чилерал "пел" компонентди арадал гъайи мадни цIудралди къадим хуьрерин тIварар къалуриз жеда. III-VIII виш йисара КцIарин чилерал пайда хьайи Вердиханпел, Къазиханпел, Къурупел, Сад лагьай Рушарпел, Кьвед лагьай Рушарпел, Магьмудапел, Сад лагьай Мийсарпел, Кьвед лагьай Мийсарпел, Пиралидпелер, Шабурапелер, Шамила-пелер, Шуранпел, Юсуфханапел, гуьгъуьнлай, яни XI асирда арадал атай Надирапел, ГацIапел, Кьвепел хьтин хуьрерин тIварар тарихдин чешмейра къедалди амазма. I976-йисуз археологриз КцIарин чилерал чи къадим мескенрикай тир, вичин бине чи эрадал къведалди III виш йисан эхирра - II виш йисан сифте кьилера кутур Кучумханпел хуьруьн амукьаяр жагъана. Эгъуьндайла инай къванцин яракьар, хъенчIин къапар ва маса затIар акъатна. (Ахундов Т.И., Аразова РБ. Поселение Кучумхантепе в Кусарском районе.//Докл. АН Аз.ССР. I984. N 9, ч. 78-82).

Къуба райондин чилерал III-XIII виш йисара Къайпел, Къаяпел, Герелпел, Куьрелпел, Сад лагьай Куьлуьпел, Кьвед лагьай Куьлуьпел (ина сифтехуьр ракьун девирдин эвел кьилера кутунай), Гуьнепел, Къванципел, Салмана-пел, Гъуьлягъдпел, Искендеранпел, МискIиндпел, Мурсалапел, Сиртпел, РатIрапел, КIуфпел (ракьун девирдин эвел кьилера) хьтин хуьрерин бине кутунай. Идалай гъейри I969-йисуз археологри Къуру вацIун къерехда, гилан Хужбала хуьруьвай 3 километр яргъа тIулан патав мадни са къадим хуьруьн амукьаяр ашкара авуна. Адан виликан тIвар вуч ятIа малум туш ва алай вахтунда и чкадиз Ибрагьимхелиланпел лугьузва. Археологри и хуьр чи эрадал къведалди II агъзур йисан эвелра кутунвайди тестикьарзава. Адан патав гуьгъуьнлай ЧIекIапел тIвар ганвай хуьрни кутунай.

Вичик Муьшкуьрдин чилерин чIехи пай акатзавай Хачмаз райондин виридалайни къадим хуьрерикай сад Ахцегьпел я. I977-йисуз Ахцегькъазмаяр (гила адан тIвар дегишарнава) ва Уьшкуьн хуьреривай 2 километр яргъа тир кIунтIунал ашкара авунвай и хуьруьн амукьаяр чи тарих чирун патал генани къиметлубур я. Хуьр хуш квай чIехи кIунтIунал кутунай. Чиливай I2 метр кьакьандиз хкаж хьанвай кIунтIунин винел патан чин 4200 квадратметр я. Археологиядин материалри субутзавайвал, ина сад лагьай гъилера хуьр кишпирдин девирдин сифте кьилера, чи эрадал къведалди II агъзур йисан эвелра арадал атанай. Шумудни са виш йисара дурум гайи хуьр гуьгъуьнлай чкIанай. Тахминан агъзур йис алатайла, чи эрадин I асирда ина цIийи кьилелай хуьр кутунай. XII виш йисан юкьвара чапхунчийри и хуьр чукIурнай.

Муьшкуьрдин чилерал гьакI ГъвечIипелер шегьерни хьанай. И шегьер юкьван асиррин сифте кьилера, кьве кIунтIунал кутурди тир. КIунтIарин ара 50 метр я. Ахцегьпелей хьиз, инайни шегьер чапхунчийрикай хуьдай цларин амукьаяр жагъанва.

Дегь чIвара КцIара хьиз, гилан Хачмаз райондин чилерални Рушарпел хуьр хьанай. И хуьрни юкьван виш йисарин сифте кьилера арадал атанай. Ам 6 агъзур квадратметр чка кьазвай, къеледиз ухшар хуьр тир.

Муьшкуьрдин чIехи хуьрерик Регъуьнпелерни акатзавай. Ам чпин ара 40-50 метр тир кьве чIехи кIунтIунал кутунай. Гьам тарихдин чешмейри, гьамни археологиядин материалри и хуьр III-IV виш йисара арадал атайди субутзава. XII виш йисан эхирра хуьр залзаладикай чкIанай. Сагъ амукьай ксари инай куьч хьана маса чкада цIийи хуьр кутунай. Са бязи чешмейра цIийи хьур Машидпелер лугьудай чкада арадал атанвайди къалурнава. Чи фикирдалди, им гьакъикъатдив кьадай делил я. Вучиз лагьайтIа и чка гьам хуьруьз мукьвал тир, гьамни ина эцигунар патал къулай шартIар авай.

Машидпелерилай алатайла, чIехи хуьрерикай сад Серкерпел тир. Муьшкуьрда и тIвар алай кьве хуьр авай. Сад лагьай Серкерпелен амукьаяр кишпирдин девирдин сифте кьилериз талукьбур я. Хуьр чиливай 9 метр кьван кьакьандиз хкаж хьанвай, вичин винел патан чин 6 агъзур квадратметр тир кIунтIунал кутунай. Археологиядин материалри субутзавайвал, и хуьр кишпирдин девирдин сифте кьилера арадал атанай ва тахминан чи эрадал къведалди II йисан сифте кьилера чкIанай. Гуьгъуьнлай юкьван асиррин сифте кьилера ина цIийи хуьр пайда хьана. Амма XIV виш йисан эхирра и хуьруьн гелни квахьна. Идалай гъейри Муьшкуьрдин чилерал Пелер ва Чубандпел хуьрерни хьанай.

Девечи райондин чилерал хьайи Аласпелен (гилан Гендоб хуьруьн къвалав) тIвар араб чешмейра гьатнава. Абу Мугьамед ибн Асам ал-Куфиди вичин "Ктаб ал-фуьтуьгъ" эсерда 645-йисуз лезгийрин уьлкведал вегьей арабрин сердер Салман ибн Рабиа Бармак дагъдин (тарихар чIурзавайбуру гуьгъуьнлай "бармак" гафуникай "бармагъ" авуна ва гила и дагъдиз "Бешбармагъ" (вад тIуб) лугьузва) патав 700 лезгидал расалмиш хьайиди кхьизва. Лезгийри арабрин I0 агъзур мислимдин аксина женг чIугунай. Са шумуд юкъуз кьиле фейи женгина чапхунчийри 2 агъзур аскер квадарнай. Лезгийрикай сагъ амукьай эхиримжи са шумуд кас Аласпелен патав гьелек хьанай. IV асирда лезгийри вичин бине кутур и хуьр VII асирда арабри чукIурнай. Гила са бязи чешмейра и къадим чкадин тIвар "Алмастепе" хьиз къалурзава. ГьакI Аласпелен кьилив гвай, XIV асирда арадал атай Гилиспелен тIвар "Гуьлуьстантепе" хьиз кхьизва.

Вичик Шабрандин чилерин са пай акатзавай гилан Девечи райондин чилерал чи эрадал къведалди III, II ва I агъзур йисара шумудни са лезги хуьрер арадал атанай. Абурукай Пел, Сад лагьай ЧIехи Пел, Кьвед лагьай ЧIехи Пел ва маса яшайишдин чкайрин тIварар кьаз жеда. Гила и чкайриз Рустепе, I Чакъкъаллыкътепе, II Чакъкъаллыкътепе лугьузва. Амма тарихдин са чешмени герек авачиз археологиядин материалри анра лезги хуьрер хьайиди субутзава. Пелей жагъай археологиядин материалар анализ авур алимри икI кхьенва: "...И хъенчIин къапар Кьиблепатан Дагъустандай жагъанвай ракьун девирдин вилик фенвай вахтариз талукь амукьайриз хасбур я". (Алиев Т.В. Предварительное сообщение о поселении Рустепе// Докл. АН Аз.ССР I984. N 6, ч. 85-86).

I978-йисуз Баку-Ростов шегьредин къерехда, гилан Айгуьнлуь хуьруьн патав ашкара авунвай Сад лагьай ЧIехи Пелей жагъанвай курар, кутарар, гетIеяр ва маса къапар, абурал алай нехишар лезгийриз талукьбур я. Инай маса лезги хуьрерай хьиз, регъуьн къванер ва къванцин нажахарни жагьанва. Гьа и затIари хуьруьн бине чи эрадал къведалди III агъзур йисан эвелда кутунвайди субутзава. Адан къвалав гвай Кьвед лагьай ЧIехи Пел археологри кишпирдин девирдин сифте кьилера арадал атанвайди малумарнава.

Дегь девирра чахъ чпин тIварар "кIунтI" компонентди арадал гъайи хуьрерни гзаф авай. Абурукай Къубадин, КцIарин ва Хачмазин чилерал хьайи ихьтин хуьрер къалуриз жеда: КIунтIар, Сад лагьай КIунтI, Кьвед лагьай КIунт, Пуд лагьай КIунтI, Уьнуьгъ КIунтI, ЧIехи КIунтI, Агъа КIунтI, Вини КIунтI, КIунтIал ва мсб.

Къубадин чилерал хьайи КIунтIар хуьр алай чкадиз "20 КIунтIни лугьуда.

Вучиз лагьайтIа и хуьр 20 кIунтIунал кутунай. Ибур аскIан кIунтIар тир ва гьар са кIунтIунал са шумуд кIвал алай. Хуьруьз анжах са рехъ авай. Амай пуд патай ам дагълари элкъуьрна цIарцIе тунвай. Инай жагъанвай археологиядин материалри КIунтIар хуьр чи эрадал къведалди II агъзур йисан эвелра кутунвайди тестикьарзава.

КцIарин чилерал хьайи Сад лагьай КIунтI, Кьвед лагьай КIунтI ва Пуд лагьай КIунт хуьрер ракьун девирдин сифте кьилера кутунай. И мукьвал хуьрерин агьалийри санал чапхунчийрин аксина женг чIугвадай.

Тарихдин чешмейрай аквазвайвал, чахъ "пел" ва "кIунтI» компонентри санал арадал гъайи тIварарни хьанай. Мисал яз КцIарин КIунтIпел хуьруьн амукьаяр къалуриз жеда. Гилан ГуьндуьзкIеледин кефер - рагъэкъечIдай пата хьайи и хьур III виш йисан сифте кьилера кутунай. VII виш йисан эхирра араб чапхунчийри КIунтIпел чукIурна чиливди сад авунай. Икьван гагьди чи алимри кваз такьур "тала" компонентдикай кьилди лагьана кIанзава. Чи хуьрерикай кхьей са касдини адакай веревирдер авунвач. "Тала" лезгийри тар-там авачир ахъа чкадиз лугьуда. Чахъ "къуьлуьн талаяр", "тамун талаяр", "векьин талаяр" хьтин алакъалу ибараяр ава. Къуьлуьн талаяр къуьл цанвай ахъа чкайриз лугьуда. Тамун талаяр тарар атIана, тама арадал гьанвай ахъа чкаяр я. Векьин талайрал дагълара, тамара, дуьзенлухра дуьшуьш жеда. Са гафуналди, "тала" чи меце фадлай гьатнавай ва гегьеншдиз менфят къачузвай гафарикай я.

Куьре пата "тала" гафуникай арадал атанвай ихьтин микротопонимар ава: АмпIаш тала, ЧIехи тала, ГъвечIи тала, Талаяр, НацIан тала, Тама авай тала, Ширен тала, Суван тала, Михер тала ва мсб. Къуба патани "тала" компонент квай гзаф микротопонимар дуьшуьш жезва: Яргъи тала, Вурвар тала, Хьилерин тала, ЧIанахъ тала, Ясаб талаяр, Агъа тала, Вини тала, Рукван тала, Рушар тала ва мсб. Лезгияр ва аварар яшамиш жезвай районрикай анжах Кьвепеле, Огъуз, Шеки, Къах, Закъатала, Белокан районра "тала" компонент квай 300 топоним ашкара авунва. (История топонимических исследований. Баку, I992. ч. 2I.)

Гьа инал лагьана кIанда хьи, хуьрерин тIварар ахтармишдайла топонимрикайни менфят къачун чарасуз я. Топонимри къадим, чеб амачир, чпин тIварар ойконимрин пассив фондуник акатнавай хуьрер ашкара ийидай мумкинвал гузва. Азербайжандин алимри Шеки -Закъатала зонада (вини-дихъ къалурнавай 6 районда) 40 кьван "квахьнавай" хуьрерин тIварар винел акъуднава. Абуру хиве кьазвайвал, и хуьрерин са паяр лезгийриз махсус дагъдин хуьрер я.

Кьвепеле районда "тала" компонент квай 60 топоним ашкара авунва. Чкайриз тIварар гудайла и гафуникай анжах лезгийри ваъ, азербайжанвийрини менфят къачунва. Гьавиляй азербайжан чIалалди ихьтин топонимар дуьшуьш жезва: Памбаг тала, Эйритала, Элликтала ва мсб. Алай вахтунда ина Хырхатала тIвар алай хуьрни ава.

Тарихдин чешмейрай аквазвайвал, XVIII асирдал къведалди Кьвепеледа Суван Тала, КIамун Тала, Кьве Тала, Талаяр, Талапад, Сал Тала хьтин лезги хуьрер авай. I732-йисуз Надир шагьдин кьушунри Ширвандин лезгийрал вегьейла и хуьрер чукIурнай. ЧкIай хуьрерин агьалийрин са паяр Къахдиз куьч хьанай. Ина абуру Яргъи тала, Хуьр тала, ЧIехи Тала хуьрерин бине кутунай. Гуьгьуьнлай са кьадар лезгияр Дагъустандиз куьч хьанай. Исятда Къах районда маса халкьар яшамиш жезвай Багътала, Узунтала, Хелефта-ла, Къаратала хьтин хуьрер ава.

Огъуз (виликан Варташен) районда "квахьнавай" I9 хуьруьн тIвар винел акъуднава. Ина ашкара авунвай 358 топонимдин арада "тала" компонентдикай туькIуьрнавайбурни гзаф ава. Огъузда Суван тала тIвар алай лезги хуьрни хьайиди малум жезва.

XIX асирда Москвада чап хьайи "Шекинские лезгины" ктабда ва са бязи макъалайра къалурнавайвал, Шекида лезгийрин кьадар генани пара тир. Гьеле XVIII асирдин юкьвара ина Андугъ тала, Пуд тала, ХъинцI тала, КъуруцI тала хьтин хуьрер авай.

Вичин топонимический фондин спектрар авар, лезги, цIахур ва гуржи тIварарикай ибарат тир Закъатала районда лезгийрин Агъабур, Кьиркьилар, Вини тала, Лекь тала хьтин къадим хуьрер хьанай. Санлай тарихдин чешмейра къалурнавайвал, XVIII асирдал къведалди ина 20-дав агакьна лезги хуьрер авай. Гьавиляй урусрин фельдмаршал Паскевича ва маса генералри чпин малуматра и чкадин тIвар Лезги-Жар вилаят хьиз къалурнай. (Кавказдин сердер фельдмаршал Паскевича вичин къейдер авур журнал ва маса чешмеяр.)

Гуьгъуьнлай са бязи вакъиаяр себеб яз лезги хуьрерин са паяр чкIанай ва я куьчарнай. Макъаладин эвелда къейд авурвал, анжах I953-йисуз Зак-ъаталадай 8 лезги хуьр Дагъустандиз куьчарнай. ЯтIани са бязи хуьрерал лезги тIварар къедалди алама: Силибан, Кьвепелуба, Мешлеш ва мсб. Исятда Закъатала райондин "тала" компонентди арадал гъанвай, маса халкьар яшамиш жезвай агъадихъ галай хуьрер мисал яз къалуриз жеда: Ашагъи Тала, Юхари Тала, Узунтала, Ойтала.

Лезги хуьрер гилан Белокан райондин чилерални хьанай. Алимри кхьизвайвал, и райондин топонимический фон авар, лезги ва гуржи тIварарикай ибарат я. (Юзбашев P.M., Нуриев Э.Б. О некоторых достижениях регионального исследования топонимии Азербайджанской республики. В кн.: История топонимических исследований. Баку, I992. ч. I5-22). Белокандин чилерал хьайи лезги хуьрерик Салбанхуьр, Кьасумтала, Юуртала, ЧIехи тала, Суртала, ЧIэкIартала хьтин хуьрер акатзава. И хуьрер гьикI арадай акъатнатIа лугьуз жедач. Гьелелиг идакай чи гъиле тарихдин делилар гьат-навач. Амма алай вахтунда Белоканда "тала" компонентди арадал гъанвай ихьтин хуьрер ава: Уькуьзовтала, Ититала, Пуьштетала, Къамиштала, Куртала, Талалар, Халатала, Буьйуьктала, Жинжартала, Эйритала, Гуьйемтала, Муркъузтала, Чедеровтала.

Алай вахтунда Хачмаз райондани "тала" компонент квай хуьруьн тIвар дуьшуьш жезва. Месела: Чинартала. Дегь чIавара Муьшкуьрдин чилерал ихьтин тIвар алай кьве хуьр хьанай: Сад лагьай Чинартала, Кьвед лагьай Чинартала. I977-йисуз археологри и хуьрерин амукьаяр ашкара авуна. Чи бубайри абурун бине гилан Худат-Хачмаз шегьредин къерехда, Шуллардиз мукьва чкада кутунай.

Сад лагьай Чинарталади кьве чIехи кIунтIунин чин ва къваларив гвай чилер кьунвай. Чиливай I4 метр кьван хкажхьанвай са кIунтIунин чин 2200 квадратметр я. Кьвед лагьай кIунтI 200 метр кьван яргъал ала. Адан кьакьанвал I5 метрдилай виниз я. И кIунтIунал чIехи къеле эцигнавай ва анай чинебан рехъ чIугунвай. А рекьин гел гилани ама.

Сад лагьай Чинарталадай жагъанвай хъенчIин къапари сифте яз ина хуьр чи эрадал къведалди III агъзур йисан эвелра кутунвайди субутзава. Тарихдин чешмейрай аквазвайвал, и хуьр агъзур йис алатайла чапхунчийри чукIурнай. 500 йисан къене ина касни яшамиш хьанач. Гуьгъуьнлай чкадин агьалийри гьа кIунтIарал цIийи хуьр кутуна. И хуьруьни са шумуд виш йисуз дурум гана. Алупан гьукумат арадал атай чIавуз лезгийри ина пуд лагьай гъилера хуьр кутуна. И кар алимри гъилик авунвай археологиядин материалрини тестикьарзава. Пуд лагьай хуьр VIII виш йисан сифте кьилера араб чапхунчийри чукIурна.

Кьвед лагьай Чинарталадин амукьаяр гилан хуьруьвай 0,5 километр кьван яргъал кIунтIунай жагъанва. Амма археологри гьелелиг адакай атIай гаф лагьанвач.

КцIар районда "тала" компонент квай Гьачатала тIвар алай хуьр дуьшуьш жезва. Ина Агъа Манкъулидхуьруьз Манкъулидхуьруьн Талани лугьуда. Гьакъикъатда XIX виш йисан юкьваралди КцIарин чилерал Манкъулидхуьруьн Тала хуьрни хьанай. Идалай гъейри Хьилер Тала хуьрни авай. Къубадин бунтарин вахтунда урус генералри а хуьрер чукIурнай.

Са бязи алимар кефер - рагъакIидай Азербайжанда, яни винидихъ чпин тIварар кьур 6 райондин чилерал дуьшуьш жезвай "КIуш" топонимдиз илим-дал бинеламиш тахьанвай баянар гуз алахъзава. Гуя и топоним къипчахрихъ галаз санал Азербайжандиз атай, "Къушчу" тIвар алай къадим туьрк тайифадихъ галаз алакъалу я кьван. Сад лагьайди, чешмейра урус чIалалди "Куш" хьиз кхьизвай "КIуш" гафунинни "къушчи" гафунин этимология сад туш. Кьвед лагьайди, "КIуш" компонентди арадал гъанвай топонимар Азербайжандин кефер пата ва Кьибле Дагъустандани дуьшуьш жезва. Месела: КIуша КIам, КIуша тIул, КIуша пел, КIуша легъв ва мсб. Инкъилабдал къведалди Тифлис губернияда вичикай лезги хипехъанри менфят къачузвай КIуша хъишлах лугьудай чка авай. Гуьгъуьнлай и тIвар дегишарна.

Архивдин материалрай гьеле XIX асирда Къуба аялатда КIушхуьр авай-ди малум жезва. Къубада КIуша кIам, КIуша кIунтI хьтин микротопонимар исятдани ама. Кьиблепатан Дагуъстанда ДаркIуш, ДаркIуш къазмаяр тIварар алай хуьрер ава. Профессор Р.И.Гьайдарован фикирдалди ДаркIуш терминди сифтегьан вариантда чка ва я объект ваъ, и хуьруьн бине кутур инсандин тIвар къалурзавай. (Р.И.Гайдаров. Введение в лезгинскую ономастику. Махачкала, I996. ч. 43.) Алимдин и фикирдихъ чунни шерик я. КIуш халисан лезги идионим я ва КIушхуьруьн тIварни адан бине кутур Юушахъ галаз алакъалу тирди фагьумна кIанзава. И фикир субутдай мад са делил: КцIар райондин ГадацIийихуьре КIушатIар тIвар алай тухум ава.

Азербайжандин са бязи алимри бегьемдиз кьил акъудиз тахьана чпинди хьиз къелемдиз гузвай мад са гаф - "кьутал". И гафунин куьмекдалди са шумуд лезги хуьруьн тIварар арадал атанай: Кьутал, Кьуталар, ЧIехи Кьутал, Кьуталхуьр, Кьеруж Кьутал. "Кьутал" лезгидалди дагъдин дуьзенлух чкадиз лугьуда. Амма Э.К.Мегьралиева вичин "Географические термины в топонимах Азербайджана" макъалада (Килиг: История топонимических исследований. Баку, I992. ч. 77-83) "кьутал" гафуниз ихьтин баян гузва: "Азербайжан чIалалди "кут" гафуни "тупой", хци тушир хьтин мана гузва, "ал" - талукьвал къалурзавай суффикс я." (Мад гьана, ч. 8I.) И автор чIалан пешекар туширди гьасятда кьатIуниз жеда, тахьайтIа ада халисан лезги гафуниз кьве чкадал пайна акатайвал баян гудачир. И касдиз чир хьун герек я хьи, азербайжан чIала "кут" ваъ, "куьт" гаф ава ва анжах гьа гафуни "хци тушир" хьтин мана гузва. Кьвед лагьайди, икьван гагьди чIалан алимрикай са касдини "ал" азербайжан чIала талукьвал къалурзавай суффикс я лагьанвач.
1   2   3   4   5   6   7   8   9



Разместите кнопку на своём сайте:
Документы


База данных защищена авторским правом ©podelise.ru 2000-2014
При копировании материала обязательно указание активной ссылки открытой для индексации.
обратиться к администрации
Документы

Разработка сайта — Веб студия Адаманов