Чи чкайрин tibapap абур гьикi чирна kiah3aba? icon

Чи чкайрин tibapap абур гьикi чирна kiah3aba?



НазваниеЧи чкайрин tibapap абур гьикi чирна kiah3aba?
страница4/9
Дата конвертации14.11.2012
Размер1.11 Mb.
ТипДокументы
1   2   3   4   5   6   7   8   9
1. /Лезги_топонимика.docЧи чкайрин tibapap абур гьикi чирна kiah3aba?

Къуба патан къадим лезги хуьрерин тIварарикай са бязибур са кьве гьи-жадикай ибарат тир гафарикай арадал атанва. Месела: Агар, Кьартар, МучIу, УтIугъ, КIуф, Рутар, Чарах. Гьелелиг и гафарин этимология ачухар-навач. ЯтIани абуруз кутугай баянар гуз жеда.

Агар хуьр XIII асирда Пелпеле (юкьван асиррин араб чешмейра гилан Велвеле вацIун лезги тIвар икI къалурнава) вацIун чапла пата, гилан Джими хуьруьвай 4 километр кьван яргъаз кутунвай хуьр я. Агар алай чка яйлахри-кай ибарат тир. Гьа и кар ва араб авторрин эсерра гьатнавай са бязи лезги гафар фикирда кьуртIа, дегь чIавара чи бубайри яйлахдиз "агар" лагьайди малум жезва. Араб авторри кхьизвайвал, Алупандин чкадин агьалийри кIеви чкайриз "агалар", Кьвепеледиз гьамни "агалун" (яни агалнавай чка, кIеле), дуьзенлухриз "агарар" лугьудай. Тарихдин чешмейрай Агар хуьр XVII виш йисан эхирра чкIайди ашкара жезва.

Кьартарни XIII виш йисан юкьвара, Пелпеле вацIун кьве пата кутунвай хуьр я. Инай жагъанвай археологиядин материалри абур, лезгийриз хае тирди къалурзава. Чи фикирдалди, Кьарт хуьруьн бине кутур касдин тIвар я. Къубада Кьартарин тухум исятдани ама. Кьиблепатан Дагъустандин Агъа ЦIинитIрин хуьре "Кьартара бахча", КIутIларин хуьре "Кьартан булах" тIварар алай чкаяр ава.

МучIуни XIII виш йисан хуьрерик акатзава. Адан амукьаяр Къуба райондин гилан Мучу хуьруьн патавай жагъанва. Тарихдин чешмейра кхьенвай-вал, МучIу дагъдин сал дереда, Ширвандай Дербентдиз физвай рекьин къерехда кутунай. Чкадин агьалийри исятдани и рекьиз Ширвандин рехъ, дагьдин кукIушдиз Ширван дагъ лугьузва. Инай жагьанвай археологиядин материалар лезгийриз хасбур я. Хуьруьн тIвар адан бине кутур МучI лугьудай лезгидихъ галаз алакъалу я. Къуба пата МучIан тухумар исятдани ама. Месела, Хьилерин хуьре чIехи тухумрикай садаз МучIар лугьузва.

Вичин бине IX асирда кутур УтIугъ Къубадин лап чIехи хуьрерикай тир. Адан тIвар гилан Утуг хуьруь хвенва. Тарихчийри кхьизвайвал, УтIугърин тIвар юкьван асиррин лап чIехи хуьрерин сиягьдик акатзавай. Ширвандай Къубадиз, Дербентдиз ва Кеферпатан Кавказдиз физвай карванар инай тIуз фидай.

КIуф генани къадим хуьр я. Къубадин Къуру вацIун эрчIи пата, Агъбил хуьруьвай са километр яргъал тир кIунтIунай адан амукьаяр жагъанва. Сифтегьан ракьун девирда вичин бине кутур и хуьруькай лазим тир материалар вири кIватIиз хьанвач. Амма КцIар райондин чилерал адан гелер амачиз туш. Ина алай вахтунда КIуф уба хуьр ава. Киригрин хуьре "КIуфуз фейи мягьле" микротопоним дуьшуьш жезва.

I958-йисуз археологри КцIар райондин Эвежугъ хуьруьвай 2 километр кьван яргъал Рутар хуьр хьайиди ашкара авуна. Ина Рутар пIирни ава. Гьа и делилди хуьруьн тIвар Рут лугьудай касдин тIварцIихъ галаз алакъалуди я лугьудай фикирдал гъизва.
Археологиядин материалрай хуьр XII асирда кутунвайди малум жезва.

Чарах (Чарахар) хуьруьн амукьаяр КцIар райондин Суважал ва Вини Лакар хуьрерин арада авай тамай жагъана. XVI-XVII виш йисара им гзаф чIехи хуьр тир ва ада I0 гьектар кьван чка кьазвай. Тарихдин чешмейрай аквазвайвал, Чарахрин агьалийри чпин хуьр чапхунчийрикай хуьн патал ина мягькем кIеле эцигнай. Надир шагьдин кьушунри басрух гайи чIавуз 4 агъзур кьван чарахвиди чапхунчийрин аксина женг чIугунай. Женгер яргъал фена, Чарах кIеле кьаз тахьай шагьди эхирни вичин кьушунар кьулухъ чIугунай.

Чарахар тIвар алай тухум КцIар райондин ЦIалагур хуьре исятдани ава.

Гьа икI, макъаладин эвелда мисал яз къалурнавай къадим чешмейрай, археологиядин материалрай, чара-чара компонентри арадал гъанвай чи чкайрин тIварарин этимологиядай малум жезвайвал, чи ойконимрин тарихар къадим я ва абур жуьреба-жуьре рекьералди пайда хьанва. И карди гьакIни, "лезгийрин гзаф хуьрер X-XIII виш йисара арадал атанвайди я" лугьузвай са бязи алимар ягъалмиш тирди субутзава. Винидихъ гъанвай делилрай аквазвайвал, гьеле чи эрадал къведалди лезгийрихъ вишералди чIехи хуьрер ва шегьерар авай. Энеолит, гьакI кишпирдин (буьруьнждин) ва ракьун девирриз талукь археологиядин амукьайри субутзавайвал, лезгийрин чилерал сифте яз инсанар яшамиш жезвай чкаяр, хуьрер са шумуд агъзур йис инлай вилик арадал атанай. Субут паталди Самур ва Гуьлгери вацIарин дерейра энеолит девирда чпин бине кутур хуьрерин тарихар рикIел хкун, Мамраш, Гилияр ва маса хуьрерин патарив ашкара авунвай жуьреба-жуьре къапарин амукьаяр тупIалай авун бес я. (Котович В.Г.Отчет о работе I-го горного отряда. Рукоп. фонд ИИЯЛ, ч. I04-I05; Котович В.Г. Новые археологические памятники Южного Дагестана. МАД, I, Махачкала, I959. ч. I35.)

Са бязи алимри гьахълу яз Къубадин лезгияр яшамиш жезвай чилерал са кьадархуьрер кишпирдин девирда арадал атанвайди къалурнава. (Александрович - Насифы. Находки бронзового века около Хачмаса. Известия Азкомстариса, вып. 4, тетрадь 2. Баку, I929, ч. 2I5.)

Макьа хуьруьн патавай жагъанвай археологиядин амукьайри сифте ракьун девирда (чи эрадал къведалди VII-IV виш йисар) лезгийрихъ гьихьтин тарих ва меденият авайтIа делилралди субутзава. Инай жагъанвай кьве патал мурз алай яргъи турари, чукIулри, жуьреба-жуьре маса затIари къалурзавайвал, а девирда лезгийри ракьукай гегьеншдиз менфят къачуз-вай ва адакай яракьар, гьар са жуьредин къапар расзавай. Идалай гъейри абуру хъипрепIрикай, кIарабдикай, шуьшедикай расзавай безекдин затIар Закавказьедин ва вилик патан Азиядин халкьари къачузвайди малум жезва. (М.Н.Пикуль. Первобытнообщинный строй на территории Дагестана. Очерки истории Дагестана, т. I. Махачкала, I957, ч. 20-2I.)

"Лезгияр скифар я" ва я "лезгийрин бубаяр скифар я" лагьана кхьенвай са бязи тарихчийрини дегь чIавара лезгийрихъ къалин хуьрер хьайиди къалурзава. Чи гел ва лег тайифаяр скиф тайифаяр я лагьанвай Страбона абурухъ чIехи хуьрер авайди къалурнава. (Страбон. География. Кн. XI, 5, I; ВДН, I947, NI, ч. 222.) Скифар лезгийрин бубаяр хьиз къелемдиз ганвай XIII асирдин монгол тарихчи Инока Магакиди лезгияр Кавказдин чIехи ва чпихъ гзаф хуьрер авай халкьарикай тирди кьилди къейд авунва. (История монголов Инока Магаки, XIII в. Перевод К.Патканова, СПб, I87I, ч. 2-3.) И алимар чи халкьдин дувулрал, этногенездал гьалтайла ягъалмиш ятIани, абуру лезгийрихъ къадим яшайишдин чкаяр, хуьрер, меденият авайди къалурун рикIелай ракъурнавач.

Гуьгъуьнлай ихьтин авторрин эсерар асасдиз къачуна лезгийрикай малумат ганвай са кьадар маса алимри кхьенва хьи, скиф-сармат элементар Кавказда пайда хьайидалай гьеле агъзур йисар вилик лезги тайифайри ина бине кутунвай. Араб тарихчи Ибн ал-Асира, арабрин географ Якъуба, французрин монах В.Рубрука ва маса авторри гайи малуматар асасдиз къачуртIа, VII-XII виш йисара Дербентдин патав цIудралди чIехи лезги хуьрер авай ва гуьгъуьнин девирра чапхунчийри абур чукIурнай. IX-X виш йисарин са кьадар араб авторри Ширвандин чилерал яшамиш жезвай агьалийрин чIехи паяр лезгияр тирди ва абурухъ вилик фенвай хуьрерни шегьерар авайди къалурнава.

Монголри чи чилерал вегьей чIавуз чахъ гьихьтин хуьрер авайтIа ва агьалийри абур чапхунчийрикай гьикI хуьзвайтIа къалурзавай шумудни са тарихдин чешмеяр ава. Гьа чешмейра кхьенвайвал, "Лезгистандин эмирри" вири чIехи хуьрера кIелеяр эцигна, чпиз басрух гузвайбурун аксина хъсандиз женг чIугваз алакьдай гужлу кIеретIар туькIуьрнавай. ГъвечIи хуьрерин агьалийрини гьабуруз куьмек гузвай. (Ибн ал-Асир. Тарих ал-Камил, перевод с арабского Н.К.Жузе. Баку, I940, ч. I42; Рашид-ад-Дин. Сборник летописей, т. III. М,-Л., I946, ч. I89.) Амма монголрин кьадар пара тир ва лезгийри абур гьикьван кукIварайтIани, цIудралди хуьрер чапхунчийрин гъилик акатзавай. I253-йисуз Франциядин король IX Людовика вич монголрин Мангъу хандин кьилив ракъурай Вилгьелм Рубрука хабар гайивал, чапхунчийрин аксина кьегьалвилелди женг чIугвазвай лезгийрин хуьрер монголри чукIурна чиливди сад ийизвай. (В.Рубрук. Путешествие в восточные страны. СПб, I9II. ч. 39.) Са бязи чешмейра кхьенвайвал, анжах Теймурленга лезгийрин вишдалай виниз хуьрер кьиляй-кьилди чукIурнай. Абурук Цул, Хъиравар, ХенжелкIеле (ХенжалакIеле), ЦIицIхуьр, Хашанхуьр, Пелпеле, Кьудял, Куьрхуьр, Къансав, Виттихъар, ШатIахуьр, Цехцел, УьшкIеле, Калахуьр, КIутI, Сувагар, Гаргар, Хъарт, ХъачI, КIел, КIунтIар, ЦIархуьр, КIамкIеле, Тарнах, Шумагь, Тпиг, Михар, ЦIухур (ЦIудхуьр), Кемеч, КIуьргъуьн, Къежел, Гъегъе, ЦIар, Чуэл, ТунпIал хьтин чIехи хуьрерни акатзава.

Вичин буба Шейх Жуьнейдан къисас къахчун патал лезгийрал гьужум авур Шейх Гьейдар Сефеви Табасарандин Тинитхуьруьз къведалди лезгийрин Къекъем, Къуьсуь, Касаван, Югъвар, Тистар, Къучум, ЧипетI, МихетIар, Еркер, Мезре, КутIуц, Къарчугъ ва маса хуьрерин агьалияр муьтIуьгъариз алахънай. Женгер себеб яз и хуьрер чкIана тергхьанай ва гуьгъуьнлай чка-дин агьалийри цIийи хуьрер кутунай. I488-йисуз Тинит хуьре лезгийри ва табасаранвийри Шейх Гьейдаран кьушунар кукIварай чIавуз чи цIудралди хуьрер чкIана харапIайриз элкъвенвай.

Тарихдин чешмейрай аквазвайвал, Дагъустанни Азербайжан Урусатдик экечIайдалай гуьгъуьниз лезгийри чпин аранда, гилан Къуба ва Хачмаз районра авай дуьзенлух чилерал цIудралди цIийи хуьрер кутунай. Чешмейра абурукай Агъа Лакар, Аваран, ГадацIийихуьр, ЦIийихуьр, Вини ЦIийихуьр, Агъа ЦIийихуьр, Куьснет, Шуьмехуьр, ЧIурал, Куркун, Цири, Ухул, Кулар, Мегьец, ПIиринхуьр, Жанидхуьр, Нежефхуьр, КIелет Лацар ва маса хуьрерин тIварар гьатнава. Амма исятда абурукай гзаф хуьрер амач.

Гьа чIавуз лезгийри чпин дуьзенлух чилерал гзаф хъишлахар ва убаярни арадал гъанай. (Ихилов М.М. Народности лезгинской группы. Махачкала, I967. ч. 28.) А девирдин чешмейра къалурнавай хъишлахрикайни убайрикай са кьадарбурун тIварар "квахьнавай" хуьрерин сиягьдик акатнава. Мисал яз ЧIурхъишлах, Гьилхъишлах, КIуфхъишлах, Къадимахъишлах, Рутхъишлах, ТIигьирхъишлах, Кузунуба, Алпануба, Мегьеруба, Хъимилуба, Чахчахуба, ЦицIеруба, Виниуба, Агъауба, Ахцегьуба, Гьасануба, Агьмалуба, Макьаруба, Хъартасуба ва масабур къалуриз жеда.

Ихьтин ойконимар арадал атунин рекьер фикирда кьуна, филологиядин илимрин доктор Ш.М.Саадиева абур 3 группадиз пай жезвайди къалурнава. Сад лагьай группадик чпин сад лагьай компонентар жуьреба-жуьре манайрин лексемрикай ибарат тир сложный ойконимар акатзава. Месела: Юкьвануба, Чухуруба, Хуьруба, Узунуба, Агъауба, ЧIехихъишлах, Дуьзхъишлах, ЦIийихъишлах, Винихъишлах, Ялхъишлах ва мсб.

Кьвед лагьай группа чпин сад лагьай компонентар инсанрин тIвара-рикай арадал атанвай ойконимрикай ибарат я. Месела: Агъарегьимуба, Агьмедуба, Давудуба, Манафуба, Муьзефферуба, Салагьуба, Гьатемуба, Алибегхъишлах, Магьмудхъишлах, Кьсумхъишлах, Юсуфхъишлах, Мегьралхъишлах ва мсб. Иниз гьакIни инсанар фикирда кьазвай компонентрикай туькIуьрнавай ойконимар талукь я: Хануба, Шихуба, Муллауба, Чубануба, Бегхъишлах, Ханхъишлах ва икI мад.

Пуд лагьай группадик чпин компонентар маса ойконимрихъ галаз генетически мукьва тир ойконимар акатзава. Алимдин фикирдалди, ихьтин ойконимар къадим ойконимрихъ кьилди компонентар акал хьана арадал къвезва. Месела: ЭчIехуьруба, Гьилуба, ЦIехуьлуба, Уьнуьгъуба, Муругъуба, Кузунхъишлах, Лакархъишлах, Хъимилхъишлах, Куьпчалхъишлах, Сусайхъишлах, Уьшкуьнхъишлах ва мсб. (Саадиев Ш.М. О сложных ойконимах с компонентами оба и кышлак. В кн.: История топонимических исследований. Баку, I992. ч. 57-6I.)

Гьа инал лагьана кIанда хьи, вичин макъалада алимдивай "уба" компонентди арадал гъанвай са бязи ойконимриз баянар гуз хьанвач. Гьавиляй ада кхьенва: "Са бязи ахьтин ойконимарни ава хьи, абурун сад лагьай компонентар гьелелиг ачухариз жезвач ва абур чи классификациядикай къерехда амукьзава: Къазвинуба, Кьвепелуба, КIуфуба, Машиуба, Тагъаруба, Татянуба, Уьзденуба, Харахуба" (Мад гьана, ч. 59.)

И ойконимриз баянар гун патал гьам Азербайжандин география, гьамни ина яшамиш жезвай халкьарин тарих хъсандиз чир хьана кIанзава. ТIварар кьунвай муьжуьд ойконимдикай кьвед (Къазвинуба ва Татянуба) чаз ваъ, Масаллы райондиз талукьбур я. Абур Къазвин ва Татьяновка хуьрерин тIварарихъ галаз алакъалу яз пайда хьанай. Исятда Къазвин хуьр амач. Тарихдай урусри Мугъанда чпин са кьадар хуьрер кутурди хъсандиз малум я. Петропавловка тIвар алай сад лагьай урус хуьр I868-йисуз куту-най. Гуьгъуьнлай Ново-Николаевка ва Ново-Александровка арадал атана. Анжах I908-I909-йисара урусри Билесувардин чилерал 8 хуьр кутунай. Карягинский, Кулибинский, Грибоедевский, Пушкинский тIварар алай хуьрерни и сиягьдик акатзава. Гьатта советрин девирда Билесувар райондиз Карягин ва Пушкин хьтин тIварарни ганай. I9I0-йисан эхирра Мугъанда урусрин санлай I40 агъзур кас яшамиш жезвай 26 хуьр ва поселок авай. Татьяновка ва са бязи маса хуьрерин бинени гьа девирда кутунай. (Шавров Н.И. Новая угроза русскому делу в Закавказье: предстоящая распродажа Мугани инородцам. Санкт-Петербург, I9II, ч. 38-43.) Гуьгъуьнлай, яни советрин девирда Татьяновкадин агьалийри къунши Масаллы райондин чилерал кутур цIийи хуьруьз чкадин жемятри Татьянуба тIвар ганай.

Гьа икI, амай 6 ойконимдизни баянар гуз жеда. Шеки райондин "квахьнавай" лезги хуьрерин сиягьдик акатнавай Кьвепелубадин бине гилан Кьве-пеле райондин Кьвепел хуьруьн агьалийри кутунай. Гила я хуьр амач, я а хуьруьн уба.

КIуфуба, Тагъаруба, Уьзденуба ойконимар КцIар райондиз талукьбур я ва и хуьрер исятдани ава. Абуру виликан КIуф, Тагьар ва Уьзден хуьрерин тIварар хвенва.

Машиуба ва Харахуба Хачмаз райондин хуьрер я. И тIварар Маши ва Харах хуьрерихъ галаз алакъалу я. Гила а ойконимри чи топонимиядин пассив фондуна чка кьунва.

Урусатдин военный архивдин материалра къалурнавайвал, I837-йисуз Къубадин гьулгъула къаткурдайла урус генералри лезгийрин цIудралди хуьрер чукIурнай. КIуф, Тагъар, Уьзден, Маши, Харах хуьрерин гелерни гьа чIавалай квахьна. I840-йисан гатуз генерал-адъюдант Граббеди лезгийриз ачухдиз лагьанай:"... Гьеле хьи, геж туш, муьтIуьгъ хьухь. ТахьайтIа, чи кьу-шунри куь вири хуьрер чукIурда, куьн дуьзенлух чкайрикай магьрумарда..." (ЦГВИА, ф. ВУА, д. 6388, л. I78.)

Са бязи алимри "уба" ва "хъишлах" компонентри гьамиша сложный ойконимар арадал гъизвайди къейд ийизва. Им гьакъикъатдив кьадай фикир туш. Вучиз лагьайтIа чаз Азербайжандинни Дагъустандин кьилди са шумуд районда Хъишлах (ирид хуьруьн тIвар) ойконим авайди малум я.

Гьуьжет алай месэлайрикай садни "уба" ва "хъишлах" компонентри арадал гъанвай ойконимрин кьадар я. Алимри жуьреба-жуьре рекъемар къа-лурнава. Месела, Ш.М.Саадиева Хачмаза "уба" компонентдикай арадал атанвай 49, КцIара I8, Къубада 5, Шеки ва Закъатала районрин гьар сада 3 ойконим авайди къалурнава. Ибур гьакъикъатда авайдалай тIимил я. Сад лагьайди и рекъемри анжах XX асирдин 60-йисара гьа тIварар алаз авай хуьрер къалурнава. Кьвед лагьайди, XIX асирдин ва XX асирдин сифте кьилерин ойконимар и сиягьдик акатнавач.

Эхиримжи кьве виш йисан чешмейра "уба" компонент квай агъадихъ галай хуьрерин тIварар дуьшуьш жезва: Муьшкуьрда (тек са гилан Хачмаз райондин чилерал) - Сад лагьай Чарахуба, Кьвед лагьай Чарахуба, Гьасануба, ЦIурууба, ЧIехиуба, Юрфуба, ЦIилингуба, Юкьвануба, Муьшкуьруба, Мегьеруба, Касуба, Хъартуба, Ахцегьуба, Алпануба, Агьмалуба, Виниуба, Чахчахуба, Агъавердиуба, Агъарегьимуба, Агъаширинуба, Аслануба, Агь-медуба, Агъауба, Байуба, Гьажиабдурагьимуба, Гьажиагьмедуба, Гьажии-сауба, Гьажикъурбануба, Гьажимегьамедуба, Гьажирустамуба, Дигагьуба, "Пигьируба, ЦIийихуьруба, ЦIехуьлуба, Идрисуба, Къадашуба, Манафуба, Манчаруба, Мардануба, Магьмудуба, Машиуба, Межидуба, Муьзефферуба, Муругъуба, Нагъиуба, Нежефуба, Юкьвануба, Палчухуба, Пиркъулиуба, Регьимуба, Сабируба, Селимуба, Гикянуба, Яргъиуба, КIуруба, Ферза-лиуба, Ханлухуба, Хануба, Харахуба, Хаспулатуба, Чубануба, Чухуруба, Шерифуба, Якьубуба, Ясабуба, Ятахуба, ЦIийиуба.

Аквазвайвал, и сиягьдик 70-дав агакьна хуьрерин тIварар акатзава. Абу-рукай са паяр исятда амач. Са паярин тIварар дегишарнава. Убайрин са паяр Хачмаз райондин вичин, муькуь паяр къунши КцIар ва Къуба районрин хуьрерин агьалийри арадал гъанвайбур я.

Гьа инал лагьана кIанда хьи, эхиримжи кьвед-пуд виш йисан къене гилан КцIар райондин чилерални чпин тIварарихъ "уба" компонент квай цIудрал-ди хуьрер арадал атанай. Тарихдин чешмейра ва архивдин материалра агъадихъ галай хуьрерин тIварар гьатнава: Шихуба, ЧIехиуба, Юуруба, Сад лагьай Кьуьхуьруба, Кьвед лагьай Кьуьхуьруба, Куьрелуба, Гаргаруба, Агъ-ауба, ЧIуруба, Керимуба, Четкуьнуба, ЦIвецIеруба, Уьнуьгъуба, Хуьлуьхъуба, ЭчIехуьруба, ЦIехуьлуба, Эвежугъуба, Кьилагьуба, Нежефхуьруба, Кьуьхуьруба, Яргунуба, Юуфуба, Къаратуба, Уьзденуба, Келентеруба, Салагьуба, Тагъаруба, Гьилуба.

Санлай и сиягьдик 27 хуьруьн тIвар акатзава. Амма сиягьдин эвелда къа-лурнавай I2 хуьр исятда амач. ЯтIани халкь абурун гелер жагъуриз алахъ-зава. И йикъара чи къелемэгьлийрикай Абир ЭчIехвиди ва Руслан Шейдаева ихьтин "квахьнавай" кьве хуьруькай чав цIийи делилар агакьарна. А.ЭчIе-хвиди лугьузвайвал, ЭчIехуьруьн, Мучугьрин ва ЧIехи Муругърин чилерин часпардал ЦIвецIер тIвар алай хуьр хьанай. И хуьруьн сурар, кIвалер алай чкайрин хандакIар исятдани ама. Вагьши гьайванри фад-фад басрух гузвай и хуьруьн агьалияр тахминан XVII виш йисан эхирра маса чкадиз куьч хьанай ва абуру чешмейра дуьшуьш жезвай ЦIвецIеруба арадал гъанай. Четкуьнубадикай малумат гайи Р.Шейдаева и хуьр Кьилагьубадинни Къа-ратубадин арада хьайиди къалурзава.

Мад са делил. Сад лагьай Кьуьхуьруба алай чкадал пудра хуьр кутунай. Виликан кьве хуьруьн тIварар малум туш. Тарихдин чешмейра ина сад лагьай хуьр IV виш йисан эхирра, пуд чIехи кIунтIунал кутунвайди къалурнава. И хуьруьвай 200 метр кьван яргъаз Кьвед лагьай Кьуьхуьрубадин амукьаяр жагъанва. Археологри гъилик авунвай жуьреба-жуьре къадим къапарал, яракьрал, скелетрал асасламиш хьана ина сифте хуьр IV-VII виш йисара хьанвайди къалурнава. (Дж.А.Халилов, К.О.Кошкарлы, Р.Б.Аразова. Археологические памятники Северо-Восточного Азербайджана. Баку, I99I. ч. 86-88).

"Уба" компонент квай сложный ойконимрал гьалтайла, Къуба районни тафаватлу жезва. Чешмейрай гьеле советрин девирдал къведалди ина "уба" компонент квай 9 хуьруьн тIварар малум я: Хъимилуба, Куьснетуба, ЦицIеруба, Куркунуба, Нуьведхуьруба, Кьудялуба, Сусайуба, Уьшгуьнуба, Куьпчалуба. Советрин девирда Къубадин чилерал чпин тIварар "уба" компонентди арадал гъайи 5 хуьр авай: Алимамедуба, Давудуба, Къадашуба, Къурхмазуба, Партизануба. (Саадиев Ш.М. О сложных ойконимах с компонентами оба и кишлак. В кн.: История топонимических исследований. Баку. I992. ч. 58.). Гуьгъуьнлай абурукай кьведан тIвар дегишарна. Исятда ина 3 хуьрел куьгьне тIварар алама. Гьабурукай яз Алимамедубада ва Давудубада лезгияр, Къурхмазубада маса миллетар яшамиш жезва.

Чахъ "хъишлах" компонентди арадал гъанвай ойконимарни гзаф ава. КIвенкIве "хъишлах" гафуникай лугьун. Хъишлах инсанри хъуьтIуьз мал-къаpa хуьн патал менфят къачузвай ними чкайриз лугьуда. Тарихдай малум тирвал, 6 агъзур йис я инсанри хъишлахрикай менфят къачуз. Гуьгъуьнлай абуру ихьтин чкайра кIвалер эцигиз, хуьрер арадал гъанай. Юкьван Азияда, месела, Уьзбекистанда ва Тажикистанда и хуьрериз "кишлак", "кишлок" лагьанай. И уьлквейра хъишлахрихъ (хуьрерихъ) къадим тарих ава. Амма лезгийри хъишлахрикай яшайишдин макан хьиз менфят къачуз са шумуд виш йис я. Идахъни кьве себеб ава. Сад лагьайди, юкьван виш йисарин араб тарихчийри кхьизвайвал, лезгийрихъ хуьрер кутадай чIехи медени-ят авай, гьавиляй чи хуьрер къалин ва чIехи тир, абурухъ къулай шартIар авай. (Килиг: Абу Йусуф Йакъут ал-Гьамави. Муджам ал-Булдан. Бейрут. I955.). Муькуь патахъай, мад араб тарихчийри малумат гузвайвал, VII виш йисан юкьвара арабри чи чилериз басрух гайила, чахъ вилик фенвай хуь-руьн майишат авай ва чна хъишлахрикай махсус къайдада менфят къачузвай. (Килиг: Баладзури. Книга завоеваний стран. Баку. I927.)

А чIавуз лезгийрин хъишлахар гзафни-гзаф Ширванда авай. Вучиз лагьайтIа Ширвандин агьалийрин чIехи паяр лезгияр тир. Арабрин тарих-чи Ал-Ма'судиди вичин 934-йисуз кхьена куьтягьай "Муруж аз-загьаб ва маадин-ал-жавагьир" ктабда ЧIехи Кавказдин этносрикай гегьеншдиз малу-матар ганва ва гьабурукай яз лезгияр яшамиш жезвай чилерни къалурна-ва. Ада кхьенва: "Ширван пачагьлугъдин даях тешкилнавайди кьадардал гьалтайла чеб пара тир лезгийрин пачагьлугъ я". (Ал-Ма'суди. Луга золота и рудники драгоценных камней. Пер. Н.А.Караулова. СМОМПК.Тифлис, I908. Вып. 38. ч. 4I.). Гьавиляй араб авторрикай Йакъута ва масабуру чпин эсерра Ширвандин тIвар "Лезгийрин Ширван" хьизни кхьенва.

XV асирдал къведалди Ширвандин агьалийрин са паяр лезгияр тирди ва абуру и вилаятдин уьмуьрда чIехи роль къугъвазвайди XV виш йисан тарихчи Мугьаммад Хиналугъвидини кьилди къейд авунва. (АКАК, т. II. Док. NI300. ч. I076.). Гуьгъуьнлай чапхунчийри Ширвандин лезгийриз басрух гана, и агьалияр дагълар галайнихъ чукурайла, гзаф хъишлахарни абурун гъиляй акъатнай. ЯтIани са бязи авторри юкьван асиррин эхирра хъишлахра кьериз-цIаруз лезги хуьрер арадал атайди къалурзава. Амма "хъишлах" компонент квай хуьрерин тIварарни сифте яз гьа девирда арадал атайди я лугьуз жедач. Вучиз лагьайтIа икьван гагьди и кар тестикьардай тарихдин делилар гьатнавач. Архивдин материалар асасдиз къачуртIа, ихьтин ойко-нимар эхиримжи пуд виш йисан къене дуьшуьш жезва.

Абурун кьадардал гьалтайла профессор Р.Гьайдарова чахъ ихьтин анжах 5 хуьр авайди къалурнава. (Гайдаров Р.И. Введение в лезгинскую ономастику. Махачкала, I996. ч. 3I.). Азербайжандин лезги хуьрерин гьакъиндай тамамвилелди чирвилер авачиз алимди икI кхьенва жеди. Филологиядин илимрин доктор Ш.Саадиева Къубада I3, КцIара 5, Хачмаза I4 ихьтин хуьр авайди къалурнава. (Саадиев Ш.М. О сложных ойконимах с компонентами оба и кышлак. В кн.: История топонимических исследований. Баку, I992. ч. 58).

Санлай къачурла, эхиримжи пуд виш йисан чешмейра и пуд райондин чилерал "хъишлах" компонент квай агъадихъ галай хуьрерин тIварар дуьшуьш жезва: Къубада - Алпан хъишлах, Куркун хъишлах, Хъишлах, Агьа Хъишлах, Вини хъишлах, Мирзе хъишлах, Иснов хъишлах, Идрис хъишлах, Гедик хъишлах, Алибег хъишлах Амсар хъишлах, Сусай хъишлах, Эрмеки хъишлах, Куьпчал хъишлах, Хъимил хъишлах, Кьасум хъишлах, Магьмуд хъишлах, Талабы хъишлах. КцIара - Дабур хъишлах, Куьрел хъишлах, ЧIур хъишлах, КIуф хъишлах, Къадима хъишлах, Рут хъишлах, Klyp хъишлах, Гьил хъишлах, Аваран хъишлах, Лакар хъишлах, Кузун хъишлах, ЧIакIар хъишлах, Зинданмуругъ хъишлах. Хачмаза - Хъишлах (Ахцегьрин), Хъишлах (Уьнуьгърин), КIунтI хъишлах, "Пигьир хъишлах, Серкер хъишлах, Мегьди хъишлах, Рустов хъишлах, Мирзе хъишлах, Алыж хъишлах, Къади-мали хъишлах, Хъимил хъишлах, Мирземамед хъишлах, Бала Къусар хъишлах, Уьшгуьн хъишлах, Сухтакъала хъишлах, Сусай хъишлах, Мегьрали хъишлах, Бег хъишлах, Муьрселли хъишлах.
1   2   3   4   5   6   7   8   9



Разместите кнопку на своём сайте:
Документы


База данных защищена авторским правом ©podelise.ru 2000-2014
При копировании материала обязательно указание активной ссылки открытой для индексации.
обратиться к администрации
Документы

Разработка сайта — Веб студия Адаманов