Чи чкайрин tibapap абур гьикi чирна kiah3aba? icon

Чи чкайрин tibapap абур гьикi чирна kiah3aba?



НазваниеЧи чкайрин tibapap абур гьикi чирна kiah3aba?
страница7/9
Дата конвертации14.11.2012
Размер1.11 Mb.
ТипДокументы
1   2   3   4   5   6   7   8   9
1. /Лезги_топонимика.docЧи чкайрин tibapap абур гьикi чирна kiah3aba?
Хъимилуба

Хъимил хъишлах

Хъимил Къазма

Хъиравар

ХъиравкIеле

Хъишлах (7 хуьр, Куьре ва Къуба пата)

Хъишлах (Ахцегьрин)

Хъишлах (Уьнуьгърин)

Хъукьар

Хъукьва (Куг)

Хъукъваз

Хъукъул

Хъукъун

Хъурухъ

Хъурукьунар

Хъучаг

ХъуцIу

Хъуцугъ

Хъуцан

Хъуьлер

ХъуьлуьтI

Хъчархуьр

Хъчарихъ

Хьерхьем

Хьерахуьр

Хьилавар

Хьилер Тала

Хьумар

Хьумаруба

Хьумар Паласа

Цацам

Цацамур

Царахуьр

Цацахъ

Цавагъар

Цаваргъ

Цазпатан

Цацархуьр (Заза)

Цехцел

Цеб

ЦинитI

ЦиритIкIеле

Цири

ЦицIер

ЦицIеруба

Цилинг

Цилингуба

Цилингрин Ятах

Цицигъ

Цицик (Зизик, 2 хуьр)

Цилихуьр

Цлар

Цлахъ

Цмур

Цнал

Цуругъ (Зрых)

Цул

Цулун

Цуцай (Сусай, 2 хуьр)

Цуьцхуьр

Цри (шегьер ва хуьр)

Цуьквет

ЦIахур (шегьер ва хуьр)

ЦIар

ЦIахуран

ЦIалагур (3 хуьр)

ЦIарай

ЦIарахуьр

ЦIарук

ЦIайлахъан

ЦIарах

ЦIацIан

ЦIехуьл

ЦIехуьлуба

ЦIелегуьн (4 хуьр)

ЦIелегуьн Къазмаяр

ЦIелегуьн хъишлах

ЦIвецIер

ЦIвецIеруба

ЦIерик

ЦIиргъан

ЦIийи Дизахлы

ЦIицIхуьр

ЦIийихуьр (5 хуьр)

ЦIийихуьруба

ЦIийиуба

ЦIийи хъишлах

Ени Гьаят

Ени Гьаят (поселок)

ЦIийи "Пигьиржал

ЦIийи Гъепцегь

ЦIийи Макьар

ЦIинитI

ЦIиг

ЦIиганхуьр

ЦIийи Испик

ЦIийи Гуьне

ЦIугухуьр

ЦIух

ЦIур

ЦIуругъ

ЦIуру ЧIанахъар

ЦIуру Пел

ЦIугьар

ЦIуру Хев

ЦIухур (ЦIуд хуьр)

ЦIурууба

ЦIутIай

ЦIул

ЦIуру КIеле (2 хуьр)

ЦIуькIуьн

ЦIуьруьр

ЦIрхар (шегьер ва хуьр)

ЦIил

ЦIили

ЦIутархуьр

ЦIуру ЦIелегуьн

ЦIуьхуьр

Чахчах

Чахчахуба

Чахчах Къазмаяр

Чаг

Чаг Къазмаяр

ЧагНал

Чантархуьр

Чайкъовушан

Чархак

Чархи (2 хуьр)

ЧархикIам

ЧатI легъ

ЧатаркIам

Чарах

Чародадин Макьар

Чепекь

Чепкен

Чепелар

Четкуьн (2 хуьр)

Четкуьнуба

Четкуьн Къазмаяр

Чепер (Джаба, 2 хуьр)

Чилгъа

Чирагъ (2 хуьр)

ЧипетI

Чингир

ЧинаркIеле

ЧинаркIам

Чинархуьр

Чинартала

Чихен

Чиргъер (2 хуьр)

Чикьчикь

Чубан

Чубануба

Чубан хъишлах

Чубандпел

Чухур Кьвепеле

Чухуруба

Чутук

Чубар

Чуэл

Чунар

Чурун

Чуьхверхуьр

Чуьнуьхуьр

Чуьхверик

ЧкIар

Члар (3 хуьр)

Чуьлян

Чхаб

Чхан

Чпир

ЧIанахъар (шегьер ва хуьр)

ЧIакIар (2 хуьр)

ЧIакIар Къазмаяр

ЧIакIаруба

ЧIакIар хъишлах

ЧIанахъ Къазмаяр

ЧIанахъ Тала

ЧIетхуьр

ЧIехи Муругъ

ЧIехи Силибир

ЧIехи КIунтI

ЧIехи Тала (3 хуьр)

ЧIэх КIеле

ЧIэхи кIеле

ЧIехи КьутIал

ЧIехи Дегьне

ЧIехи уба

ЧIехи хъишлах

ЧIелекьахуьр

ЧIэх хуьр

ЧIехи хуьр

ЧIерх

ЧIерхпел

ЧIехи Палас

ЧIехи Пел

ЧIехърехъ

ЧIей

ЧIиргъал

ЧIик

ЧIинге

ЧIилихъар

ЧIилхуьр

ЧIветIар

ЧIур (Чор, шегьер ва 4 хуьр)

ЧIуркIам

ЧIур хъишлах

ЧIуруба

ЧIуручIар

ЧIурухъ (2 хуьр)

ЧIуру КIунтI

ЧIугъван

ЧIуьд

ЧIурхуьр

ЧIуркIул

ЧIурухуьр

ЧIурухуьрвацI

ЧIурахъ

ЧIуракан

ЧIулан

ЧIулавар

ЧIуру салар

ЧIуьгьерхуьр

ЧIэкI

ЧIэкIар

ЧIэкIар Тала

Шабран (Шабуран, шегьер)

Шабуранпелер

Шандагь

ШакIар

Шамхуьр

ШаракIунтI (шегьер)

Шамилапелер

ШатIахуьр

Шахшах

Шерияр

Шерифахуьр (2 хуьр)

ШеметIахуьр

Шегьергагь

Шейри (шегьер ва хуьр)

Ших

Ших хъишлах

Ших Къазмаяр

Шивир (2 хуьр)

Шин

Шиназ

Шимихуьр

Шихидхуьр

Шихуба

Ширвановка

Шири

Шурун

Шулур

Шуранпел

Шурухъ

Шумагь (шегьер ва хуьр)

Шувул

Шуллар

Шутун

Шуьмехуьр

Шкун

Штул

Элегуьн (2 хуьр)

Энег

Эмирвар

Экен (2 хуьр)

Экез

Эгъвейж

Эргер

Эргин

Эркихуьр

Эргъех

Эхниг

ЭчIехуьр

ЭчIехуьруба

ЭчIехуьр Паласа

Эгъвез

Эвежугъ

Эвежугъуба

Элик

Эминхуьр (Аламише)

Эсетар

Эпик

Эрки

Эгъер

Юсаг

Юсуфахуьр

Юсуфханапел (2 хуьр)

Юкьванхуьр

Юкьвануба

Юрф

Юрфуба

Юрзал

Юрал

Юрхвар

Ял

Ялахъ

Ял хъишлах

Ялама

Ялцугъ

Ярагъ

Яргъи Тала

Яргун (Гьезре)

Ярагъ Къазмаяр

Ярхик

Ярхар

Я ртах

Ярубахуьр

Ярукьвалар

Ярамахуьр

Ярсар (2 хуьр)

ЯркIар

Ярчахъ

Ясаб

Ясабуба

Ясаб Къазмаяр

Ясаб хъишлах

Ясаб Тала

Ятах (Куьреда 5, Къуба пата 7 хуьр)

Ятахуба

Яхван

Яхвал

Якъубахуьр

Якъубуба

Агалахьур

Амас

АмутI

Абдукеримуба

Агъа Сирт

Агъа Филифли

Баян

Бужагъ

Бирякь

Вадан

ГалакI

Гамбу

ГачIах

Гилак

ГъарачI

Дандас

Дашуьз

Докъузпара

Дугьан (2 хуьр)

Заркъал

Зип

Ихер

КаситIхуьр (2 хуьр)

Картур

Келхен

Кирован совхоз (виликан тIвар)

Килам

Кимхуьр

Куз

Куцхуьр

Курар (2 хуьр)

КцIар

Къара Уьшгьун

Къарабулах

Къацах

Къазбин

Къегъдир

Къугъван

Кьакъал

Кьарабагъ

КьинтI

Кьудкъашан

КIамакрчун

КIачунпел

КIевкIеле

КIелет Лацар

Лянкъа

Малых

Мегьен

Мерцеф

Минехуьр

МирчIи (2 хуьр)

Муьнкуьт

Никез

Сару баш

Сирт

СинтIхуьр

Сум

Суьквел

Тагъар

Тара в

Тачан

ТIакь

ТIашхуьр

Урсун

Фудур

Хачмаз (шегьер ва 2 хуьр)

Хатан

Хере к

Хурайуба

Хусран

ЦIацу

Ченехь

Чу кур

Чукуруба

Чумар

Чуьруьхуьр

ЧIапан

ЧIафур

ЧIиги

ЧIитI

ШикI

ШинекI

Шугур

Шухун

Шуьгънуь

ЭкIен

Эпит

Агъа Лакар (поселок, Хачмаз район)

Куьгьне Худат (Хачмаз район)

ЦIийи СтIур (Хачмаз район)

Норд (поселок, Хачмаз район)

Сирена (поселок, Хачмаз район)

Марьяна (поселок, Хачмаз район)

Достлукъ (поселок, Хачмаз район)

Самурчай (поселок, Хачмаз район)

Далгъалы (поселок, Хачмаз район)

Турист (поселок, Хачмаз район)

Гуьнешли (поселок, Хачмаз район)

Мешели (поселок, Хачмаз район)

Шимал (поселок, Хачмаз район)

Велемир (Хачмаз район)

Идрисахуьр

Жек хъишлах

Межи дуба

Печет Къазмаяр

Къазмаяр (Къах район)

Арзу (поселок, Хачмаз район)

ЦIуру ЦIелегуьн

Къефле

Тулаб

ЧIакIар Паласа

Сал Тала

КIамун Тала

Кьве Тала

Талапад

КIуша хъишлах

ХъачI

УьшкIеле

Къуьсуь

Югъвар

ЧIурал

АтIахуьр

МатIахуьр

СатIахуьр

ЦIийи Филер

ЦIийи Фиригъ

Приморск

Вини ТIагьирхуьр

Хъуьляр

Klyp хъишлах

Идрис хъишлах

Гедик хъищлах

Куркун хъишлах

Шихуба

КIуруба Яргунуба


СИЯГЬДИЗ БАЯН: Санлай и сиягьда I705 кьван лезги хуьреринни шег-ьеррин тIварар гьатнава. Амма им тамам сиягь туш. Ам тамамарун мум-кин карни туш. Вучиз лагьайтIа икьван гагьди чахъ чи тарихар дериндай ва вири патарихъай чирдай мумкинвилер хьанвач. Тарих гьикьван дериндай чирайтIа, са гьакьван цIийи делилар, гьабурукай яз, чи мадни више-ралди къадим хуьрерин ва шегьеррин тIварар винел акъатда. Гьавиляй гележегда и сиягьдиз цIийи тIварар алава хъижедайди шаксуз я.

Лезги чIалан группадик акатзавай са бязи халкьарин тIварар алай хуь-рер къадим чешмейра лезги хуьрер хьиз къалурнава. Им дуьшуьшдин кар туш. Къадим авторри кхьизвайвал, дегь чIавара а халкьар лезги чIалалди рахазвай. Гуьгъуьнлай тарихдин вакъиаяр себеб яз чи чIалара са бязи дегишвилер арадал атана.

Чкайрин тIварар ашкара авунихъ авсиятда дуьшуьш жезвай четинви-лер гзаф ава. Ихьтин четинвилерикай сад чешмейрихъ галаз алакъалу я. Сад лагьайди, къадим девирра чапхунчийри чукIурнавай чи гзаф хуьреринни шегьеррин тIварар чешмейра гьатнавач. Кьвед лагьайди, тарихдин чешмейра гьатнавай тIварарин чIехи пай чIуруз кхьенва. Месела, арабрин географ Ал-Истагьриди Партавдин са фарсагь (6 километр) мен-зилда авай АнтIар хуьруьн тIвар "ал-Андереб", Klap хуьруьн тIвар "Карн", Лацуб хуьруьн тIвар "Ласуб", Юкьван хуьруьн тIвар "Йонтан" хьиз къалурнава. (Килиг: Ал-Истахри. Книга путей и государств /Пер. Н.А.Караулова. СМОМПК. Тифлис. I90I. Вып. 29.)

Макъаладин эвелда къалурнавайвал, маса авторри УьруьнкIеле, ЦIрхар, КьетIенхуьр (ЭчIехуьр), Давдакьан, ЧIанахъар, ДутIхуьр хьтин хуьрерин тIварар чпин чIаларив кьадайвал, месела, "Оренкала", "Сирхар", "Каганкатук", Гегам", "Адехер", "Дивдикан", "Чанахар", "Дутхур" хьиз кхьенва ва икI мад. Дегь чIварин ва юкьван асиррин авторри чпин чIаларив кьадайвал къелемдиз къачунвай чи хуьрерин ва шегьеррин тIварар гьа чешмеяр урус ва азербайжан чIалариз элкъуьрдайлани чIурудаказ къалурнава. Эхиримжи 3-4 виш йисан къене урус ва маса чIаларалди чап хьанвай чешмейра ихьтин татугайвилериз генани пара рехъ ганва. Ида-лай гъейри са бязи лезги чешмейрани чи хуьрерин тIварар какадарнава. Месела, Гелхен хуьруьн виликан тIвар Келхен тирди къалурнава. Им эсил-лагь дуьз фикир туш, вучиз лагьайтIа тарихдин чешмейрай аквазвайвал, Кьурагь райондин къадим хуьрерикай тир Гелхен дегь чIавара ЧIафур, Туьхуьр, Никез, Келхен ва КIеле хьтин 5 гъвечIи хуьруь арадал гъанай. ЦIийи хуьруьз гьихьтин тIвар ягъанайтIа, лугьуз жедач. Амма чешмейрай и хуьре Гелхен тIвар алай гзаф зурба алим хьайиди малум я. И камалэгь-ли рагьметдиз фейидалай гуьгъуьниз хуьруьнвийри чпин хуьруьз адан тIвар ягъанай. Аквазвайвал, Келхен ва Гелхен чара-чара хуьрер я.

Мад са мисал. СтIал Сулейманан райондин Мехкергъ хуьруьн тIвар ЯркIи магьалдин къадим хуьрерин сиягьдик акатнава. Амма садбуру ам виликан Хъампут, муькуьбуру Къазихадхуьр я лугьузва. И фикирдихъ галаз рази хьунухь мумкин туш. Тарихдин чешмейрай малум жезвайвал, адахъ 400 йис кьван тарих ава. Амма гилан "Хъампут xapanlap" лугьуз-вай чкадал хьайи Хъампут чи эрадин сифте кьилера кутунвай хуьр тир. Ам VIII виш йисан юкьвара араб чапхунчийри чукIурнай. Къазих тIвар алай лезгиди абурун кьушундин аксина женг чIугунай. Къазихан кIеретIди вишералди мислимар (аскерар) яна кьенай. Хъел акатай арабри лезгий-рикай кьисас къахчун патал хуьр кьиляй-кьилиз чукIурна харапIадиз элкъ-уьрнай.

Чапхунчияр хъфейдалай гуьгъуьниз Къазиха ва сагъ амукьай ксари вацIун муькуь пата цIийи хуьр кутунай. Жемятди цIийи хуьруьз кьегьал Къазихан тIвар ягъанай. I607-йисуз Ахцегь муьтIуьгъарун патал чIехи кьушунар гваз чи чилерал вегьей I Шагь Аббасан Ширван вилаят идара ийизвай беглербег Юсуф ханди вичин аксина кьегьалвилелди женг чIу-гур лезгийрин шумудни са хуьрер, гьабурукай яз Къазихадхуьрни чукIур-най. Гуьгъуьнлай сагъ амукьай ксари маса чкада, яшайиш патал къулай шартIар авай кьве кIамун арада, къадим ЧIиги хуьр хьайи чкадиз мукьва чилерал гилан Мехкергъ тIвар алай хуьруьн бине кутуна. Амма и вакъи-айрикай хабар авачир ксари винидихъ къейд авур хуьрерин тIварар кака-дарзава.

Тарихдай малум тирвал, 783-йисуз арабрин сердер Марван ибн Мегьа-меда лезгийрин Самурдинни Шабрандин арада авай вилаятдиз куьчарай гьезеррикай 7000 кас чпин ватандиз хъфин тавуна чи чилерал амукьнай. (Килиг: Артомонов М.И. История хазар. П., I962. ч. 2I8-22I). Абур лезгийрин 30 кьван хуьрера яшамиш хьанай ва чпини цIийи I0 хуьр кутунай. Гуьгъуьнлай гьезерри чеб яшамиш хьайи лезги хуьрерин тIварар деги-шарнай. И тIварар чаз гьелени малум туш. Гьезерри чпи кутур хуьрерин тIварарикайни тек са "Гьезерхуьр" ойконим ама. Амай хуьрерихъ гьихь-тин тIварар авайтIа икьван гагьди ашкара ийиз хьанвач. Санлай 39 тIвар квахьнава. Амма "Гьезерар" тIвар алай тухумар ва кьилди магьлеяр КцIар райондин Кузун, Кузун хъишлах, Уьнуьгъ, Атлухан, Кьилагь хуьрера исят-дани ама.

Мад тарихдиз вил вегьен. I356-йисуз аслу тушир Кьурагь пачагьлугъ арадал атанай. Тарихдин чешмейра къалурнавайвал, и пачагьлугъ I55 йисуз садалайни аслу тушиз кьилди яшамиш хьанай. И вахтунда I6 гъиле-ра, саки гьар цIуд йисалай садра чапхунчийри Кьурагьал вегьенай, амма гьар гъилера лезгийри абур кукIварнай. Эхирни I5II-йисуз Ширвандинни Ирандин кьушунри санал Кьурагь пачагьлугъдиз басрух гана. Кьурагь-вияр са шумуд вацра чпелай вадра пара тир къуватрин хура акъвазна. Чапхунчийри пачагьлугъдик акатзавай хуьрерикай 23 хуьр кьиляй-кьилди чукIурнай. А хуьрерин тIварар къедалди чаз малум туш. Гьа ихьтин крар себеб яз са кьадар къадим хуьрерин тIварар гьелени ашкара ийиз жезвач. ЯтIани, тарихди субутзавайвал, сиягьда чи хуьреринни шегьеррин тIварар са шумудра артух хьунухь герек я.

Къадим авторри къейд авунвайвал, маса халкьарив гекъигайла, лезгий-рихъ хуьрер генани пара авай. Араб авторри чи хуьрер къалин ва сад-садаз мукьвал тирди кьилди къейд авунай. И фикир XIX-XX виш йисарин алимрини тестикьарнава. I947-I948-йисара къадим лезги хуьрерин амук-ьаяр жагъурай машгьур археолог М.Исакова Кьурагь райондин къадим хуьрерин арада 3-4 километрдин мензил хьайиди субутнава. И кар къе-нин делилрини тестикьарзава. Месела, алай вахтунда и райондин Кьулан виринни АрхитI хуьруьн арада авай 30 километрдин мензилда I3 хуьр экIя хьанва. Дегь чIавара гьа ина хуьрерин кьадар 20-далай виниз тир. Ихьтин мисалар мадни къалуриз жеда.

Чи хуьреринни шегьеррин тIварарихъ гелкъведайла мад са месэла рикIелай ракъурна кIанзавач. Чахъ чIехи хуьрер хьиз, гъвечIи хуьрерни гзаф авай. Тарихтирвал гъвечIи хуьрери галкIиз, чIехи хуьрер арадал гъа-най. И кар гьам чи риваятрай, гьамни тарихдин ва археологиядин делил-рай тестикьжезва. Месела, чи сур чIаварин шегьеррикай тир Гияр шегьер чкIайдалай гуьгъуьниз Хевезар, ЦIийихуьр, Сернегар, Юрзал, ЧатаркIам, Къекъвенхуьр ва ЧIурухуьр хьтин 7 гъвечIи хуьруь Кьурагь арадал гъа-най. Агъзур йис инлай вилик Туьхуьр, Мегьад, Ганар, Алан хьтин 4 хуьр галкIунин нетижа яз Шимихуьр пайда хьанай. Хпеж хуьруьк гуьгъуьнлай УстIар Чинеда, Къванан кьилел ва Чуьхверик хьайи 3 хуьрни галкIанай.

Ихьтин гьалар тек са Кьурагь райондин чилерал ваъ, маса лезги чиле-рални кьиле фенай ва мадни кьиле физва. Месела, СтIал Сулейманан районда Алидхуьр, КIахцугъ, Цмур хьтин хуьрерни шумудни са гъвечIи хуьрери арадал гъайиди малум я. Ялцугъ хуьруьн бине Кьеан, Цилинг, КIири ва КIеле хуьрерин агьалийри, Эминахуьруьн (Аламише) бине Хутаргъ, Кьеан, Хпитар, ЦицIер, Бигер, Ялцугъ хьтин 6 хуьруьн агьалийри кутуна. Амма гилан девирдилай фаркьлу яз дегь чIавара чIехи хуьрер арадал гъидайла гъвечIи хуьрер тамамвилелди гьаниз куьч жедай. Месела, гила чавай вичин тIварцIин мана "Кьуд хуьр", "Куьч хьайибурун хуьр" хьиз ачухариз жезвай къадим Кьуьчхуьр гьакъикъатдани тамамвилелди иниз куьч хьана атай 4 хуьруьн агьалийри кутунай. Анжах и хуьрерин тIва-рар къедалди малум туш. Кьурагьин къадим хуьрерихъ 3-5 агъзур йисан тарихар авайди фикирда кьуртIа, а тIварар ахтармишун регьят кар тушир-ди гьасятда кьатIуниз жеда. Гьа икI, вичин тIвар "кIах" ва "цуз" гафарикай туькIуьр хьанвай КIахцугъ (СтIал Сулейманан район) 7 хуьруькай арадал атанай. Абурукай анжах пудан тIвар (Кьунча, Хъчарихъ, СтIалдихъ) малум я, 4 хуьруьн тIвар малум туш. Къадим хуьрерикай тир ЦIухурни I0 хуьруь арадал гъанай ва адан сифте тIвар ЦIудхуьр тир. И хуьрерин тIварарни къедалди тийижиз ама. А хуьрерикай халкьди туькIуьрай рива-ятда икI лугьузва: "I0 стхади I0 кIунтIунал I0 хуьр кутунай. Хуьрер сад-садавай I0 версинин мензилда авай. Душманри гьар гъилера са хуьрел вегьез, агьалийриз зулум ийизвай. Са юкъуз ГатI меслят гъун патал вичин чIехи стха АтIа кьилив атана. "Душмандин хура акъвазун патал чи хуьрер галкIана, санал яшамиш хьана кIанзава", - лагьана чIехи стхади. Са ара-диз атун патал БатIан, СатIан, МатIан ва муькуь стхайрин разивал хьана кIанзавай..." Адет яз, лезгийри хуьруьз а хуьруьн бине кутур касдин тIвар ягъадай. И жигьет асасдиз къачуртIа 5 хуьруьн тIварар икI тайинариз жеда: "АтIахуьр, ГатIахуьр, БатIахуьр, СатIахуьр, МатIахуьр. Амма чеш-мейра и тIварар дуьшуьш жезвач. Муькуь патахъай, риваятдай анжах вад стхадин тIварар ашкара жезва, амай хуьрер кутур ксарин тварар винел акъатзавач.

Ихьтин маса делиларни авачиз туш. XIV виш йисан эхирра Тимурленга Мугъандин лезгийриз басрух гайи чIавуз 5 хуьруьн агьалияр хайи чилер гадарна Къуба патаз атанай ва ина чIехи са хуьр кутунай. Абуру и хуьруьз "Вадан" (вад хуьруь арадал гъайи) тIвар ягъанай. Кьуд виш йис алатай-ла, яни XVIII виш йисан юкьвара Надир шагьди вичин аксина женг чIугур ваданрикай кьисас къахчун патал хуьр цIай яна канай. Сагъ амукьай агьа-лийри маса чкада чараз кьве цIийи хуьр кутунай. Гуьгъуьнлай гьа хуьрер-ни чапхунчийри чукIурнай. Амма я Вадандин бине кутур 5 хуьруьн, яни адалай гуьгъуьниз пайда хьайи 2 хуьруьн тIварар чаз гилалдини малум туш. ЯтIани "Ваданар" тIвар алай тухум КцIар райондин Гьил ва Мучугъ хуьрера исятдани ама. Гьа ихьтин гьалар себеб яз вишералди лезги хуь-рерин тIварар квахьнава. Инал гьа са тIварар алай хуьрерни рикIел хкана кIанзава. Чахъ цIудралди ихьтин хуьрер хьанай ва гьабурни икьван гагьди авайвал тайинариз хьанвач.

Мад са месэла. И сиягьда чеб лезги чIалан группадикакатзавай халкьа-рин са бязи хуьрерин тIварарни гьатнава. Вучиз лагьайтIа юкьван асир-рин чешмейра абур лезги хуьрер тирди къалурнава. А халкьариз махсус гзаф хуьрерин тIварар сиягьда гьатнавач.

Гзаф йисара зегьмет чIугуна туькIуьрнавай и сиягьда икьван чIавалди халкьдиз малум тушир вишералди лезги хуьреринни шегьеррин тIварар гьатнава. Гьавиляй гележегда и сиягь чи ойконимар ахтармишзавай гьар са кас патал къиметлу чешмедиз элкъведайди шаксуз я. Алай вахтунда чахъ авай хуьрерин тIварарикай кхьидайла са бязи месэ-лаяр рикIел хкана кIанзава. КIвенкIве чал къведалди туькIуьрнавай сиягь-рикай лугьун. Профессор Р.И.Гьайдарова ва филологиядин илимрин доктор Ш.М.Саадиева и рекьяй гзаф алахъунар авунва. ЯтIани и алимривай чи хуьрерин тIварарин сиягь тамамвилелди туькIуьриз хьанвач.

Алатай асирдин 70-йисара Къуба патан лезги хуьрерин тIварар ахтар-мишай Ш.М.Саадиеван сиягьда Азербайжандин Къуба, КцIар, Хачмаз, Огъуз (Варташен), Кьвепеле (Къуткъашен), Исмаиллы районрин I36 хуьруьн тIварар гьатнава. (Килиг: Гюльмагомедов А.Г. "Шамседин Мурсало-вич Саадиев".) //Возрождение № 6, Махачкала, 2000. ч. II5-II6). Алимди Къах, Шеки, Закъатала, Шемкир (Шамхор), Шамахи, Агъсу районрин лезгияр яшамиш жезвай хуьрерикай са гафни лагьанвач. Вичи къелемдиз къачунвай хуьрерин тIварарал гьалтайлани ада са кьадар татугайвиле-риз рехъ ганва. Месела, Къуба райондин Хъимил, Зизик, Алпан, Сусай, Герей, Куьгьне Куьснет (Владимировка), Алибег хъишлах, Мирземета-хуьр, Еленовка, Давудуба, Алимамедуба, Куьпчал, Куьпчал хъишлах, Сусай хъишлах, КIеледуьз, КьечIреш, Амсар, Амсар хъишлах, Барлы, Арзу, КIеле Худат (Къалай Худат) хуьрерин, КцIар райондин Аваран хъишлах, Куьгьне Худат къазмаяр, Къаякент, Чубукълу, Ени Гьаят, ГьасанкIеле, БедиркIеле, Хуьлуьхъуба, Агъа Манкъулидхуьр, ЦIехуьлуба, Эвежугъуба, Кьилегьуба, Кьуьхуьруба, Кириг, Гьезреуба, Гьилуба, Къаратуба, Атлухан, ЧIакIар хъишлах, Чубан, Минехьур, Лангу хуьрерин, Хачмаз райондин I4 поселокдин: Агъа Лакар, Самурчай, Сагьиллер, Норд, Сирена, Достлукъ, Марьяна, Турист, Шимал, Гуьнешли, Арзу, Ени Гьаят, Далгъалы, Меше-ли ва 3I хуьруьн: Юкьвануба (Ортауба), ЦIийи СтIур, Александровка, Тел, Дигагьуба, Идрисуба, Ферзелиуба, ЦIалагур (Чилегир), Чахчахлы, Муьзефферуба, Алиж хъишлах, Каражыкъ Зейд, Муллабургьанлы, Агъ-язи, Агъязибудугъ, Куьгьне Хачмаз, Пиркъулиуба, Гьажимамедуба, Гьа-бибхуьр, Хурай, Велемир, Пердикъыран, Агъавердиуба, Агъаширинуба, ЦIалагур, Девела (Дедели), Агъарегьимуба, Къирахуба (Харахуба), Мир-земет хъишлах, Муьршуьдуба, Хануба тIварар гьатнавач. Ибурукай са бязи лезги хуьрерин тIварар дегишарнава. Са бязи хуьрера лезгияр маса миллетрихъ галаз санал яшамиш жезва.
1   2   3   4   5   6   7   8   9



Разместите кнопку на своём сайте:
Документы


База данных защищена авторским правом ©podelise.ru 2000-2014
При копировании материала обязательно указание активной ссылки открытой для индексации.
обратиться к администрации
Документы

Разработка сайта — Веб студия Адаманов