Чи чкайрин tibapap абур гьикi чирна kiah3aba? icon

Чи чкайрин tibapap абур гьикi чирна kiah3aba?



НазваниеЧи чкайрин tibapap абур гьикi чирна kiah3aba?
страница9/9
Дата конвертации14.11.2012
Размер1.11 Mb.
ТипДокументы
1   2   3   4   5   6   7   8   9
1. /Лезги_топонимика.docЧи чкайрин tibapap абур гьикi чирна kiah3aba?

Профессор Р.И.Гьайдарова туькIуьрнавай сиягьда Дагъустандин 2I2, Азербайжандин II9 хуьруьн тIварар гьатнаватIа (Килиг: Р.И.Гьайдаров. Введение в лезгинскую ономастику. Махачкала, I996. Ч. 88-9I.), чи сиягьда Дагъустандин 232, Азербайжандин 344 хуьруьн тIварар гьатнава. Санлай къачурла, Р.И.Гьайдарован сиягьда чи 245 хуьруьн тIварар къалурнавач. Филологиядин илимрин доктор Ш.М.Саадиева вичин сиягьда Азербайжандин лезгияр яшамиш жезвай I36 хуьруьн тIварар къейд авунва. Алимди и сиягьда 208 хуьруьн тIварар къалурнавач. Санлай и авторрин сиягьра 200-далай виниз лезги хуьрерин тIварар гьат тавун тажуб жедай кар я. Тажуб жедай мад са кар ава. И чIалан алимрикай Р.И.Гьайдарова, С.М.Мирзеханова, Гь.РРамалданова, С.А.Селимова ва масабуру юкьван мектебар патал чапдай акъуднавай учебникра Азербайжанда лезгияр анжах Къуба, КцIар, Хачмаз, Кьвепеле, Огъуз, Исмаиллы районра ва Баку шегьерда яшамиш жезвайди къейд авунва. Им эсиллагь дуьзгуьн фикир туш. Азербайжанда винидихъ тIварар кьунвай районрилай гъейри лезгияр Агъсу, Агъдаш, Шеки, Шемкир, Гуьйчай, Шамахи ва маса районрани яшамиш жезва. Идалай гъейри Баку, Сумгаит, Генже, Шамахи, Девечи, Сиязан, Къуба, КцIар, Хачмаз, Худат, Агъдаш, Гуьйчай, Къазимамед, Шеки, Къах ва маса шегьеррани агъзурралди лезгияр яшамиш жезва. Гележегда учебникар туькIуьрдайла и делилар асасдиз къачун герек я.

Архивдин материалра къалурнавайвал, I897-йисуз Дагъустандин Куьре округда I40 хуьр, Самур округда 90 хуьр авай. Вири санлай 230 хуьр. I9I7-I920-йисарин чешмейрай малум жезвайвал, а чIавуз Азербайжанда лезги хуьрерин кьадар 284-дав агакьзавай. Амма чешмейра Дагъустандинни Азербайжандин I6 лезги хуьруьн тIварар гьатнавач. Гьабурни гьисабдик кутуртIа, виш йис инлай вилик Куьре ва Къуба пата чахъ 530 хуьр авай. XX асирда чи чилерал са кьадар цIийи хуьрер арадиз атанатIани, I966-йисан залзаладикай Дагъустандин 70-далай виниз лезги хуьрер чкIана. (Килиг: Абдулбари Магьмудов. Залзала. Магьачкъала, I996.). Шумудни са хуьрер арандиз куьч хьана. Са шумуд хуьруь санал са цIийи хуьр арадиз гъана. Гьа икI чи хуьрерин кьадар къалурзавай рекъемарни дегиш хьана. Гьавиляй виш йис инлай виликан рекъемринни гилан рекъемрин арада са акьван фаркь авач.

Лезги хуьрер Дагъустанда ва Азербайжанда хьиз, постсовет макандин маса республикайрани ава. Урусатдин чара-чара вилаятра, Къиргъизистанда, Уьзбекистанда, Туьркменистанда, Къазахстанда ва маса чкайра авай са кьадар лезги хуьрерин агьалияр Совет Гьукумат чкIайдалай гуьгъуьниз анрай куьч хьана. ЦIудралди лезги хуьрерин тIварар советрин сиягьрик акатнавачирди гила ашкара жезва. 3 миллионни 700 агъзурдав агакьна лезгияр яшамиш жезвай Советрин уьлкведа чи кьадар са шумудра тIимиларнай.
Туьркияда, Афгъанистанда, Гьиндистанда, Пакистанда, Иранда, Германияда ва маса уьлквейра лезги хуьрер авайди чакай чуьнуьхарнай. Алай вахтунда дуьньядин 40 кьван уьлкведа са шумуд миллион лезгияр яшамиш жезвайдини халкьдин вири къатариз чизвач. Гьавиляй чна чи пун-кьил вири патарихъай, авайвал чирун патал лезгияр яшамиш жезвай маса уьлквейрани ахтармишунар кьиле тухвана кIанзава.

Мад са месэла. Лезги ономастикадин къакъудиз тежедай пай хьиз, лезги чIалан группадик акатзавай халкьарин ономастикани чирна кIанзава. Эхиримжи йисара чна кьиле тухвай ахтармишунрихъ авсиятда Азербайжандин лезги халкьарин хуьрерикай агъадихъ галай малуматар гуз жеда. Исятда и республикада лезгийрихъ галаз санал лезги чIалан группадик акатзавай халкьарикай будугъар, къирицIар, хинелугъар, гьапутар, жекар, эликар, удинар, цIахурар, рутуларни яшамиш жезва. Абурукай рутулрихъ кьилди хуьрер авач.

Тарихдин чешмейрай аквазвайвал, и халкьарин гзаф хуьрер XIX асирда арадал атанай. XIX асирдал къведалди абурухъ агъадихъ галай тарихдин хуьрер авай:


Хиналугъ

Будугъ

КъирицI

КъирицI Дегьне

Гьапут

Жек

Элик

Нидж


I886-йисан статистикадин малуматра къалурнавайвал, Елизаветполь губернияда I52I, Баку губернияда I078 гьапут авай. Хиналугъ хуьре 2I67, Будугъ хуьре 2625, КъирицI хуьре 2027, Гьапут хуьре 200, Жек хуьре 7403, Элик хуьре I78, Нидж хуьре ва адан патав гвай чкайра 5000 кас кьван агьалияр яшамиш жезвай. (Килиг: Свод статистических данных о населении Закавказского края, извлеченных из посемейных списков I886 г., Тифлис, I893.)

XIX асирдин 30-40-йисарилай кьил кутуна гьапутар, будугъар ва къирицIар чпин тарихдин хуьрерай Муьшкуьр ва Шабран магьалрин, Гуьйчай ва Шамахи уездрин чилерал куьч хьана. Абуру гьам Къубада, гьамни и магьалра ва уездра цIийи хуьрер кутуна. 60-70 йис алатайла и лезги халкьарихъ Азербайжанда цIудралди хуьрер авай.

XIX виш йисан эхирриз талукь чешмейра чпин тIварар гьатнавай Азербайжандин

гьапут, будугъ, къирицI ва цIахур хуьрерин тIварар


ГЬАПУТРИН ХУЬРЕР

Гьапут

Дагъ Гьапут

Диршалы Гьапут

Ибрагьим Гьапут

Къарадагъ Гьапут

Гьапут Меликли

Гьапут Имамлы

ГьапутКуьрд

Гьапут Муллаисакъ

Гьапут Гьажигьатемли

Ших Гьапут

ЧIехи Гьапут

ГъвечIи Гьапут

Вини Гьапут


БУДУГЬРИН ХУЬРЕР


Будугъ

Къарадагъ Будугъ

Будугъ л у

Агъязи Будугъ (Азизуба)

Будугъ л у Велиуба

Къырхларуба

Рамазан хъишлах

Кьасумтала хъишлах

Къаракъыз

Къаракъыз хъишлах

Гуьне Будугъ (Къарабулах)

Далыкъая


КЪИРИЦIРИН ХУЬРЕР


КъирицI (Дагъ КъирицI)

КъирицI Дегьне

Хаспулатуба

Якъубуба

Муьзефферуба

Агьмедуба

Ферзалиуба

Гьатемуба

Регьимуба


Давудуба

Исбатуба

Пал чуху ба

Нагъиуба

Узунуба

Шерифуба

Манжируба

Чухуруба

Гьажиисауба

Сабируба

Гьажиагьмедуба

Менжеруба

Машиуба

Агъауба

Аслану ба

Тиканлыуба

Ханлухуба


П.В.Котляревскийди малумат гузвайвал, XIX асирдин 80-йисарал къведалди лезгийрин Муьшкуьр магьалда къирицIрин 6I уба арадал атанай. И убайра 6I37 кас яшамиш жезвай. (Килиг: I). Котляревский П.В. Экономический быт государственных крестьян северной части Кубинского уезда. Материалы т.И, ч.И. Тифлис, I886; 2). Сборник сведений о Кавказе. t.V. Тифлис, I879.)


ЦIАХУРРИН ХУЬРЕР


Къум

Жыных

Мухах (вини пад)

Тала

Амбарчай

Эмиржанлы

Вини Тала

Дул усу ба

Агъчай

Агъа Малах

Вини Малах

Сускент

Эзгилли

Чинарлы

Къасс

Къаракчай

Жимжимах

Мамрух

Къалал

Гуьзпарах

Сабунчу


ЦIахурар гьакIни гилан Къах райондин Илису ва Сарыбаш, Закъатала райондин Сувагил ва Мешлеш хуьрера лезгийрихъ галаз санал яшамиш жезвай. I886-йисанстатистикадин малуматдаАзербайжанда яшамиш жезвай цIахуррин кьадар 2 агъзур кас, I897-йисан малуматда 7,4 агъзур кас тирди къалурнава. А чIаван чешмейра са бязи лезги хуьрер цIахур хуьрер хьиз къалурнава. Месела, I897-йисал къведалди анжах лезгияр яшамиш хьайи Тала, Вини Тала, Агъа Малах, Вини Малах, Кас халис лезги хуьрер я. Эхиримжидан тIвар чешмейра "Гас", "Къасс" хьизни къалурнава.

Алай девирдин статистикадин малуматрив гекъигайтIа, Азербайжанда I5 агъзурдав агакьна цIахурар яшамиш жезва. I989-йисан малуматра и рекъем I3,3 агъзур я. АкI акъатзава хьи, I897-I989-йисара,яни 92 йисан къене цIахуррин кьадар анжах 5,9 агъзур кас артуххьанва. Им гьакъикъатдив каьадай рекъем туш ва цIахуррин кьадар статистикада къалурнавайдалай са шумуд агъзур артух я. Чешмейра гьатнавай малуматар анализ авуртIа, и кар мадни хъсандиз кьатIуниз жеда. (Килиг: I) Закатальский округ. Свод статистических данных извлеченных из посемейных списков населения Кавказа. Тифлис, I887; 2) О национальном составе населения Азербайджанской ССР (по данным Всесоюзной переписи населения I989 г.) Баку, I990).

XIX виш йисан эхирриз талукь са бязи чешмейра жекар Къубадилай гъейри Нуха, Эреш ва Гуьйчай уездрани гьапутрихъ галаз санал яшамиш жезвайди къалурнава. И уездра санлай жекрин ва гьапутрин кьадар 3027 кас, Къуба уездда 4899 кас тирди къейд авунва. (Сборник сведений о Кавказе, т. VII. Тифлис, I880, ч. 24.)

Алупандин девирда чпихъ кьилди вилаят хьайи удинар XIX асирда Нуха уезддин са шумуд хуьре яшамиш жезвай.


УДИНАР ЯШАМИШ ХЬАЙИ ХУЬРЕР


Нидж

Варташен

Варданлы

Мирзебейли

Султан нуха

Кирзан

Джоурлу

Малых

Еникент


Французрин тIвар-ван авай къелемэгьли Александр Дюмади малумат гайивал, XIX вийш йисан эхирра удинар анжах кьве хуьре яшамиш жезвай ва абурун кьадар 3 агъзур кас тир.

Алай вахтунда удинар Кьвепеле райондин Нидж хуьре ва Огъуз (виликан Варташен) райондин меркезда яшамиш жезва. I992-йисуз Кьвепеле районда 524I удин авай. Абурукай 4465 кас Ниджхуьруьн агьалияр тир. Огъузда удинрин кьадар 70 кас тир. (Жавадов Къ.Ж., Гьуьсейнов РА. Удинар (азербайжан чIалалди). Баку, I996. ч. 82.)

Исятда Азербайжанда XIX асирда гьапутар, будугъар, къирицIар, цIахурар яшамиш хьайи хуьрерин са пай амач. Са бязи хуьрер чкIана арадай акъатнава ва абурун тIварар ойконимрин пассив фондунин сиягьда гьатнава. Са кьадар хуьрерин тIварар дегиш хьанва.

Гьапутрин винидихъ тIварар кьур I4 хуьруькай анжах 5 ама. Къубада Гьапут, Хачмаза Ших Гьапут, Исмаиллы районда Гьапутлу, Гьажигьатемли ва Муллаисакълы хуьрер.

Будугъринни гзаф хуьрер амач. I837-йисуз Къуба уезддин Будугъ магьалдик I9 хуьр акатзавай. Абурукай I2 будугърин хуьрер тир. Гила и хуьрерикай 3 ама. Къубада Будугъ хуьр, Хачмаза Къарадагъ Будугъ ва Агъязы Будугъ хуьрер.

ЦIахуррин 2I хуьруькай алай вахтунда I9 ама. Къах районда абурун Къум, Лекит, Амбарчай, Эмиржан, Агъчай, Сускент, Чинарлы, Лекит Малах, Закъатала районда Мухах (вини пад), Сабунчу, Къасс, Али Бай-рамлы, Къалал, Гуьзпарах, Мамрух, Алескер, Агъдам Къалал, Жимжимах хуьрер ава. Идалай гъейри абур Къах райондин Илису, Сарыбаш, Зерне ва Закъатала райондин Мешлеш, ЦIийи Сувагил хуьрера лезгийрихъ галаз санал яшамиш жезва.

КъирицIрал гьалтайла П.В.Котляревскийди XIX виш йисан эхирра абурухъ 6I уба авайди къалурнава. Амма чешмейра и убайрин тIварар вири гьатнавач. КъирицI ва КъирицI Дегьне хуьрер, гьакIни 6I уба фикирда кьуртIа, XX асирдал къведалди къирицIрихъ 63 хуьр хьунухь герек я. Амма алай вахтунда Къуба ва Хачмаз районра абурун 30 кьван хуьрер ама.

Удинар XIX виш йисан эхирралди 9 хуьре яшамиш жезвайтIа, гила абур анжах са хуьре ва Огъуз райондин меркезда яшамиш жезва. Абурун 3 хуьруьн тIвар ойконимрин пассив фондунин сиягьда гьатнава. Амай хуьрера лагьайтIа, маса халкьар яшамиш жезва.

Хиналугъар, жекар ва эликар чпин Хиналугъ, Жек, ЭликтIварар алай хуьрера яшамиш жезва.

Делилрай аквазвайвал, XIX виш йисан эхирра винидихъ тIварар кьур халкьарихъ Азербайжанда санлай I22 хуьр авай. Алай вахтунда абурукай 6I хуьр ама. Лезги халкьарикай са бязибуру чпин хуьрер гадарайвал, гила хайи чIални гадарзава. Месела, будугъви алим, тарихдин илимрин доктор, профессор Вакъиф Пириева вичин I994-йисуз Бакуда азербайжан чIалалди чапдай акъудай "Будугъ ва будугъвияр" ктабда кхьизвайвал, Азербайжанда яшамиш жезвай I5 агъзур будугъвидикай I2 агъзур касдиз вичин дидед чIал чизмач.

Алай девирдин са бязи алимри чи халкьарин кьилел атай мусибатар гьакъикъатдив кьадайвал къелемдиз къачун тийиз, и вакъиайриз маса жуьредин рангар гузва. Будугъар, къирицIар, хиналугъар, гьапутар, жекар, эликар хьтин лезги халкьарал "Шагь дагъдин халкьар" тIвар илитIна, абур чавай къакъудиз кIанзавай са бязи ксари гила кьасухдай чи тарихар чIурзава. Лезги халкьдин тарихдикай хабар авачир ихьтин ксари гуя XIX асирдиз талукь са бязи чешмейра а чIаван авторри будугърин ва къирицIрин са кьадар хуьрер лезги хуьрер хьиз къелемдиз ганва лугьузва. Гьибур я а хуьрер? Бес чна винидихъ къалурнавай а халкьарин хуьрерин тIварар гьа XIX виш йисан чешмейрай жагъурна къейд авунвайбур тушни? Лезги халкьарин араяр ягъиз алахъзавай ихьтин ксариз атIай жаваб гун патал чи ойконимрихъ гелкъведайла тек са лезгийрин ваъ, вири лезги халкьарин ойконимар ахтармишна кIанзава.


Муьзеффер МЕЛИКМАМЕДОВ. 2005-2006-йисар.
1   2   3   4   5   6   7   8   9



Разместите кнопку на своём сайте:
Документы


База данных защищена авторским правом ©podelise.ru 2000-2014
При копировании материала обязательно указание активной ссылки открытой для индексации.
обратиться к администрации
Документы

Разработка сайта — Веб студия Адаманов