Stamova S. D. İstoriya hem Etnografya müzesi k. Çadır-Lunga. Gagauz yeri. Halk tüRKÜleriMİz hem istoriYA icon

Stamova S. D. İstoriya hem Etnografya müzesi k. Çadır-Lunga. Gagauz yeri. Halk tüRKÜleriMİz hem istoriYA



НазваниеStamova S. D. İstoriya hem Etnografya müzesi k. Çadır-Lunga. Gagauz yeri. Halk tüRKÜleriMİz hem istoriYA
Дата конвертации28.08.2012
Размер44.87 Kb.
ТипДокументы




Stamova S.D.

İstoriya hem Etnografya müzesi

k. Çadır-Lunga. Gagauz yeri.


HALK TÜRKÜLERİMİZ HEM İSTORİYA


Zaman boyunca, milettin bütün yaşaması gözäl bir annatma, ya da türkü olan - o kendisini, kimniini sonsuz bir aaramak. Kimiz biz? Neredän köklerimiz çekiler? Çok mutlu o halk angısı zaman derinniindä zengin ruhunu aarayıp bulmuş, angısı bu günnerdä hep taa aarêêr kendini eski masallarda, balladalarda, türkülerdä. O eski türkülerin sayısı bilinmäz. Çoyu şansora unudulmuş, kaybelmiş. Yokkana insanda ekmek gidip satın ya da ödünç alaçek. Ama yokkana halkın türküsü satın, ödünç alamıçan. Aalemin yabanci türkülär insan canını doyuramaz. Halk türkülerin kıymetlii hepsindän büük. Bu türlü zeginnik halkta var sa - var, yok sa – edenämicän. Ama var mı aceba dünneda millet angısının halk türküleri olmasın?

Halk türkülerimiz hem istoriyamız biri birindän ayırılmaz, çok ilgili hem herzaman yannaşık durêêrlar. Bölä eşlik folklorun özeliyi, tamannıyı, ayna-açık hem duygulu göstürer halkının herbir zaman devresindä istoriya oluşlarını. Bir milletin türkülerinä baktıınızda, o milletin en incä ayırıntılarına kadar butun yaşamasını görürsünüz. Eski zamannarda , yazılı kiyatlar yokkana, halkımız sadece folklorun yardımınnan olmuşları belli edärmiş, onnarı hem annatmaa hem da hatırlamaa çalışarmış.Bu en evelki boydan boya, dedelerden toronnara bilgi vermäk, bilgi etiştirmäk forması. O kesilmedi peydalandıynan kiyatlar, yada başka dünneyi, tarihi annadan, belli edän eni formalar.Folklor bu gün dä yaşêêr, şindiki günümüzü evel bilgilärlän doldurêr, taa derindän halk psiholocisini annamak yardım eder , taa geniştän istoriyamızı aaraştırmaa, etnik özelekliimizi açiklamaa, başka halklarlan benzerleklirimizi bellietmää yardım eder. Üzlärlän yıl, asirlär boyunca folklorumuz halkımıza geçmişleri annadan tek bir kaynakmış.Türkülerimizä, masallarımıza görä halkımız kendi kendini üürenärmiş. Folklorumuzda korunan geçmişlär, çok mu osa taa az mı aslılıı, dayma gercek oluşlara sadece bir yudurmak gibi olarak, duygulandırarmışlar insanın canını.O duygular insanın fikirindä kalıp halkının kendi etnik tanımasını, soram da kendi millet tanımasını düzmüşlär. Folklor duzulmesinnän barabar millet tanıması da kuruldu.


İstoriyalı türkülerin kökleri epik türkülerdän cekiler. Gagauzların arasında epik türkülerinde çok yagınnıydı. Bu tipteki türküler ataların, babaların geçirilmiş günneri annadêêr. Bunnarın içine kahraman, pelevannar (Köroglu, Stuyeni adlı) hem haydutların kötü işleri için ballad türküleri de gerdilär.


Pelevannar için türkülerden bir örnek: nice Stueni ayılan güreşarmiş

“Neredän ayı tutarmış

Kara kan çikararmış.

Neredän da Stuyan tutarmış

Etlän da kemik kopararmış

Bos gargalara atarmış.


Açan da o Stuyanı tutayor

İki karış yukarı kaldırer

Üç karış erä battırer.

Açan da Stuyen ayı tutayor

Üç karış yukarı kaldırer

Beş karış erä battırer.

Ozaman ayı da Stuyana deyor:

“Hey Stuyen, Stuyençu.

Bän da bir pelivandım

Ama da san taa pelivanmışın.”


Epik türkülär Köroglu için hep okadar bizim folklorumuzda var. Onnarın sözleri yarı-yarıya hem istoriyalı hem da legendalı.Türkülerimizdä Köroglu kervannarı hem zengin adamnarı yollarda durdurup onnardan para alarmış. Toplanan paralarlan fkarelerä yardım edärmiş.

“Bän bir Körogluydum, daada gezardim,

Çalıya çırpıya, kelle dizärdim.

Esen lüzgerdän izler seçärdim.

Kimsey yoktu Balkanda yalnız gezärdim,

Demir topuzlan kelle ezärdim,

Ben edi daaya hıkm ederdim,

Geçendän baçini istärdim.”


Bu türlü türkülär anılmış “Köroglu” destanın bir parçası.


Varmiş eveldän gagauzlarda adet: birkimsey ansızdan ölür sa, o insanın senselesi çaararmış kauşçu-peetçii, annadarmışlar ona ölmüş insanın yaşamasını, nedän hem ne türlü ölümü olmuş. Soram kauşçu o annatmalara görä türkü yazarmış. 2-3 aftadan soram hepsi senselilär toplanarmışlar seslemää ne kauşçu yaratmış. Beenirsaydilär türküyü taa çok vakıt bu ayledä hem küüdä sölenirmiş. ( Çadırlı Kolinin karısı hasta).


Epik türkülerä istoriya hem askerlik türküleri de yakındır. Haliz istoriyalı türkülär rus-türk ceklär vakıdından folklorumuza germişlär.


Karadeniz akmam dedi
Türk Tunayı vermäm dedi
Karadeniz bulanır
Türk Tunayı geçer

Çıktım baktım kim bilir
Osman Paşa bize gelir
Yaşasın Osman Paşa
Düşmannarı daatsın
Daa taşa
Kılıncı vurdu taşa
Taş çatladı baştan başa



^
Her Gagauz evladı
Düşmanına göüs gerdi
Tabancalar patladı
Düşman çabuk yenildi
Hey düşman kara düşman
Türktür soyumuz temizdir kanımız
Düşman karşısında

Buna görä Türkiyada anadolu türklerin folklorunda bir da varyant var:


“Kılıcını vurdu taşa

Taş yarıldı baştan başa

Ünü büyük Osman Paşa

Askerinle binler yaşa.” (Tuna nehri akmam diyor)


Nicä biliner gagauzlar Bucaa Dobrucadan başlamışlar gelmää taman rus-türk cenklär vakıdında. Çok meraklıydı benim bakışıma görä üürenmää angı erlerdän, angı küülerdän, ya da kasabalardan dedelerimiz çıkmışlar. Bu önemli konuyu yardım eder açiklamaa bulgar aaraştırıcı İvan Dundarov. 2003 yılda Bulgaryada çikmış baskıdan bir toplum kiyat “Живити трофеи” neredä Dundarov yazêêr angı küülerdän gagauzlar Besarabyada gelmişlär. Dundarovın yardımınnan üürendik ki Çadır küü kurmuşlar Varna bölgesindän Sultan küüdän çikma göçmennär. Evel gagauz halk türküsün yardımınnan da, A.Manov kiyadında tiparlanan, annêêrız nelär geçirmiş halkımız o karannık zamannarda:


“Varna gibi kale yoktur
İçindä timarı çoktur
Varnaya imdat yoktur
Biz Varnalıyız aalar
İmdat Varnaya

Varna Galataya bakar
Arasında derä akar
Gemiler Varnayı yakar
Padişahlar imdat Varnaya

Varnanın etrafı deniz
Varnayı sardı domuz
Verin tabyalara omuz
Biz Varnalıyız

Varnanın etrafı keriz
Kapudan paşa der biz biriz
Karpuz gibi gülle serperiz
Biz Varnalıyız

Varnanın etrafı baalar
İçinde seçme çaylar
Analar evladını aalêr
Biz Varnalıyız

Varnanın kalesi taştır
Gözümden akanlar yaştır
Kafir Osmanlılar baştır
Biz Varnalıyız”





Müzeimizin arşiv kiyatların arasında bulduk bir document neredä yazılı ani Çadırın yaşayanı Georgiy Nedä Todoroviça 1853-1856 Krım cengi anmak için Andreev şiridindä medalya verilmiş. Kırım cengin oluşları folklorumuzda, türkülerimizdä kaldı.

“Sevastopolda bir çadır, bir eşil çadır

O çadırın altında üç civan yatır,

O civannar bakmazlar gönüylän hatır.

Aman padişahım, aman, gönüylän hatır.

Şu ingilezin fransuzun urdu karaya,

Şu rusun kapitannarı tamah paraya.

Aman padişahim, aman imdat ver bizä.

Imdat vermesaydin atıl denezä.

Şu rusun ofiţerleri gümüş ökçeleri,

Gümüş piştof belindä, dizädän kanda.

Gümüş lülä azında, para cöbündä.

Aman padişahım, aman imdat ver bizä,

Imdat vermesäydin atıl denezä.”

Çenk vakıdın kanunnara gorä Bender hem Akkerman uezdların yaşayannarı, gagauzlar, çok türlü izmetlerdä kullanılarmışlar Onnardan taa çoyu pogoneţ(arabacı) olmuş. Sadece bir yılın içindä 1855-1856 gagauz küüierdän 3000 kişi çengä almışlar. Arabalar beegirlärlän ya da öküzlärlän koşulu Krıma götürärmişlär iinti, giisi,silehleri. Geri dooru yaralanmış askerleri.2 bine yakın çift öküz arabalarlan kullanıldı o çenktä. Hepsi onnar gagauzmuşlar. Böla arabaci (pogoneţ) çadırlı Georgiy Todoroviç olmuş.


Taa bir document açıklêêr bizä kimmiş Georgiy Todoroviç: “…сие свидетельство выдано сыну умершего Арнаутской команды капитана Неди Тодоровича, Георгию Тодоровичу, в том что он есть действительно законнорожденный сын Неди и родился в 1830 году Бендерского уезда в колонии Чадыр-Лунга, окрещен священником того села Захарием Дмитриевичем Чакирогло…” Nedä Todoroviçin adı Çadırın arşiv kiyatlarda ilk anmasıylan baalı: “объявляем сего обретающегося на службе Ея императорского Величества в арнаутской команде Неди Тодоровича…” bu izin yazılmış 1789 yılda hem bu Çadır için yazılı kaynaklarda ilk anmak.


Hep o zamannardan taa bir gözäl hem çok annadan “Rekrut” asker türküsü kalmış. Gagauzlar Bucakta ilk yıllar yaşarkana rus armiyasına onnarı askerlik etmää almamışlar. Ama XIX asirin sonunda eski kanunnar diiştirilmiş. Rusyanın başka halklar gibi gagauzlar da üürendilär ne o “El uşaanı ayırdan ölümdän betär.”


“Başımdaki kalpaamı çekip ta aldılar

Basarabya çocuklarını rekruta aldılar

Örüyün çocuklar gidelim pek ayleşmeyin

Kazarmanın çevresi ne uzun kurulmuş

Kazarmanın da içindä bölük ta aralık

Şindän soram da bizä dünya karannık.

Padişahın bostannarı bayırda bitär.

Ah Padişaam, Padişaam askerin etär

El uşaanı ayırdan ölümdän betär.”


Çok türlü istoriyalı günnerin arasında, angılarını biz hatırlerız kutlerız, bir gün herzaman unudulmuş kalêr, sansı o hiç önemli diil, sansi hiç iz braakmamış halkın yaşamasında, ömüründä – birinci dünya cengi hem onun bitmesi. Bu zamandan soram hızlı hem belirlemesiz başladı diişmää bizim istoriyamız. 15 bin gagauz olannarı askerleri birinci dunya cengä katılmışlar. Onnarın arasında Çadırlılar da varmış. Georgievskiy kavaler Tukan Aleksey Stepanoviç çenketmiş Serbiya da. Turkestan polkta

Potr Genov. Volınsk polkta – K. Keleş, A. Kiseev. Gagauz askerlerin arasında ofiţerlar da varmış. Polkovnik Kulev Potr Nikolaeviç. Kulev P.N. cenktän sorammemleketinä, Çadıra dönmüş da bütüm yaşamasını okulda üüredici işlemiş.

Mihail Çakır, gagauz aydınnadıcın oolu, çenk temasına pyesa yazmıştı “Прибои войны”. Gagauz folklorumuzda da bu konuya gorä bir boy türkü kalmış:


“Tavşanski polktan

Telegrama geldi

Saldat olannara.

Saldat olannar dizilsin,

İleri da gidilsin,

Akoplora girilsin.

Varşavada

Moleben okundu

İlerida gidilsin

Akoplora girilsin...”

Tavşanski polk kurulmuş rus-türk cenk vakıdında. Cenktän sora polk geçirildi Varşavaya. Bu polkta gagauzların coyu cenk etmää yazılıınış. O üzerä bu türkünün taa bir varyantı var “Varşavskiy polktan telegramma gelmiş”.


İkinci dünnä cengi, Büük vatan cengi gagauzları çirkin hem zulum düüşä kattı.Sovet birliin vakıdında sayılardı,ki gagauzlar bu cengä katılmamaışlar. Ama arhiv kiyatlari bu yannış lafları yok eder. Aaraştırıp bulduk onnarın adlarını kim kurban olmuş, can vermiş o çirkin vakıtlarda.

Zoor hem çirkin düüş gidärmiş 41-çi yılda Sovet Birlii sınırların boyunda. Kırmızı Armiya çekilärdi geeri dooru. Buuk kasabaların dolayanda hızlıdan düzülärmişlär okoplar. Bu üzerä ilk günnerdän gagauzları alarmışlar iş armiyasına.

1941 yılda Kiseev Nikolay Nikolaeviç tamannamıştı 30 yaşını. O yılın almıştılar onu , Odesä, neredä okop kazmakta onun gibi varmış çok adamnar gagauz küülerdän. Onnara gelärmiş, ani cenk çok vakıt sürtmiycek, ani Kırmızı Armiya hızlı enseycek duşmannarı. Büük umutları varmiş, ani tezdä döneceklär evlerinä. Evdä sä beklärmiş Kiseevı 26 yaşında genç kaarısı hem 5 yaşında çocuu. Gençkenä geler, sansın bütün yaşamak ilerdä. Lääzım sade biraz dayanmaa, saburlu olayıp geçirmää bu ansızdan gelmiş zoorlukları. Da ileri dooru hepsi olacek gözäl: gözäl yaşamak, gözäl kısmet, ii günnär. Ölä inan yardım edärmiş, kuvet verärmiş. Ama cansız kurşum kestirdi hepsini.Birdän-birä kesildi inan,umut, yaşamak. Kaldı keçmäz acı, çirkin kahır, üüsüz uşak, dul kaarı. Hem kaldı Odesin bir kenarında tek duran mezar. O mezar taşında yazılı bir sıra ad. Orada Kiseevın adı da var. Ama bizdä Çadırda bu adam hiç birzaman kahraman gibi sayılmadı, hatırlanmadı. Aceba ne üzerä ölä yannışlık olduydu? Onun dökülmüş kanı hep ölä kırmızı diildi mi? Acı, kahır taa azdı mı? Osa milletlii yakışıklı diildi, diildi rus?


“Şu Adesin çayırında

Yaraplannar uçu-uçuşêr.

Şu Adesin çayırında

Pek büük boy gidärdi.

Bırdan yukarı düvärdi

Aşaadan da yukarı dooru.

Şu alçaklarda leş dolu

Şu çayırları da kan dolu.

Nekadar soldat, kardaş bulustuk,

Hepsi biri-birini kaybetti

Hepsi geri da oldu.


Kiseev gibi dönmemişlär evä Çadıra başka da askerlär: Balov İ.D., StamovM.V., Sırtmaç P.F., Dimitrov d.Z. h.b. Bu gunä kadar Çadırda onnarın adları ne biliner ne da hatırlanêr ya da anılêr.

Taa zoor hem zihirli çiktı o askerlerin ömürü angıları almıştılar rumun armiyasına.

40 yıldan zeedä aaramış oolunu Karaman Georgiy.1940 yılda Romun armiyasına askerlik etmää almışlar onun en büük çocuunu – Karaman İliya Georgieviçi. Cenk çeketmesi bulmuş onu Rumun armiyasında. İstär-istemäz bu genç adama sıra gelmiş cenk etmää ruslara kaarşı. Niçä annattılar Karamanın kızkardaşları, birkaç günä 1942 yılda kolvermişlär onu evä. Şu buluşmak oldu bitki. Açan şansora vakıt gelmiş dönmää geeri, bir avşam o oturmuş evin eşikleri üstünä da çeketmiş aalamaa.

- Ne oldu sana, neçin aalêêrsin, çocuum? – sormuş bobası.

- Sän bilsän, bobam, - cuvap etmiş İliya, - ne çirkin erlerdän bän geçtim, nekadar zeet çektim, hem sade bir Allaa biler, ne bekleer beni ilerdä. Nekadar kahır, nekadar ölüm gördüm. Nekadar bir kaabatsız kan döküler, bir kaabatsız can kaybeler, nekadar insan kıyılêr. Az umut bän döneyim geeri. Bir iş beni sevindirer, ani etiştirmedim evlenmää, da bän öldüynän kalmayacek üüsüz uşaklar. Siz da benim için aalamayın. Hem benim kaybelmiş izlerimi aaramayın.


“Hay çizmäru, çizmäru,

Benim bobam graniçaru.

Şindi dedi üç yaprak

Benim bobam konçentrat.

Siz onu görmediniz mi?

Hiçicik işitmediniz mi?

Bana bir seläm getirmediniz mi?

Bän da bileyim, bobam var mı?

Osa bileyim bobam yok mu?”


Bizim muzeyın bu küçük aaraştırmak, sadece bir denemäk gibi, göstereer nekadar önemli bilmää, araştırmaa, unutmamaa halk türkülerimizi. Zaman diişeer, diişeer insanın yaşaması, diişeer devlet politikası. Eni politikacılar gelip ilktän çalışeerlar istoriyamızı diiştırmaa, insanın geçmişä bakışını, bilgileri eni tiparlara görä düzmää. Halkımız bitki üz yılın içindä bunu artık kaç kerä gördü! Bak şindiyadak gagauzlar istoriyasini aalemın azından üürendilär. Ne yardım edecek aslılıı üzä cıkarmaa? İstoriyalı türkülerimiz. Neçin ki sadece onnarın sözlerindä halkın fikiri, duygusu, bakışı, düşünmekleri herbir vakıdın olmuşlar için pak kalmiş. Geçmiş zamannarı aaraştırarkana bunu hesaba almarsak istoriyamızı hiç bir zaman dooru hem bütün üürenämicii, bilämiciiz.




Похожие:

Stamova S. D. İstoriya hem Etnografya müzesi k. Çadır-Lunga. Gagauz yeri. Halk tüRKÜleriMİz hem istoriYA iconIstoriya razvitiya os

Stamova S. D. İstoriya hem Etnografya müzesi k. Çadır-Lunga. Gagauz yeri. Halk tüRKÜleriMİz hem istoriYA iconДокументы
1. /gagauz-stamova-2.doc
Stamova S. D. İstoriya hem Etnografya müzesi k. Çadır-Lunga. Gagauz yeri. Halk tüRKÜleriMİz hem istoriYA iconДокументы
1. /gagauz-stamova-1.doc
Stamova S. D. İstoriya hem Etnografya müzesi k. Çadır-Lunga. Gagauz yeri. Halk tüRKÜleriMİz hem istoriYA iconДокументы
1. /istoriya.doc
Stamova S. D. İstoriya hem Etnografya müzesi k. Çadır-Lunga. Gagauz yeri. Halk tüRKÜleriMİz hem istoriYA iconДокументы
1. /Istoriya antichnoi filosofii.txt
Разместите кнопку на своём сайте:
Документы


База данных защищена авторским правом ©podelise.ru 2000-2014
При копировании материала обязательно указание активной ссылки открытой для индексации.
обратиться к администрации
Документы

Разработка сайта — Веб студия Адаманов